Một kỷ lục Guinness được công nhận khi người đăng ký thực hiện đúng bộ hướng dẫn riêng mà tổ chức Guinness World Records gửi cho hạng mục đó, rồi nộp đủ bằng chứng (video, ảnh, nhân chứng độc lập, người bấm giờ hoặc đo đạc) để đội ngũ thẩm định xem xét; hoặc có giám khảo của tổ chức có mặt trực tiếp. Đăng ký thường có thể làm miễn phí nhưng chờ lâu; các dịch vụ xét nhanh và giám khảo tại chỗ là dịch vụ trả phí.
Ít ai biết cuốn sách nổi tiếng nhất về kỷ lục bắt đầu từ một cuộc cãi nhau trong chuyến đi săn ở Ireland. Bài này kể lại nguồn gốc, giải thích quy trình công nhận, những loại kỷ lục bị từ chối, và phân biệt kỷ lục Guinness với kỷ lục quốc gia hay các kỷ lục khoa học mà Guinness chỉ tổng hợp lại.
Ra đời từ một cuộc tranh cãi về loài chim nhanh nhất
Năm 1951, ông Hugh Beaver, giám đốc điều hành hãng bia Guinness, tham gia một buổi đi săn ở Ireland. Ông và bạn bè cãi nhau xem loài chim săn nào bay nhanh nhất châu Âu, rồi phát hiện không cuốn sách nào trả lời dứt khoát. Ông nghĩ những cuộc tranh luận kiểu này diễn ra hằng đêm trong các quán rượu, và một cuốn sách tổng hợp các "nhất" sẽ có ích.
Ông được giới thiệu với cặp anh em sinh đôi Norris và Ross McWhirter, những người đang điều hành một văn phòng chuyên tìm kiếm và kiểm tra dữ kiện cho báo chí ở London. Hai anh em làm việc ngày đêm, và ấn bản đầu tiên của sách kỷ lục ra mắt tháng 8/1955, dày gần 200 trang. Đến dịp Giáng sinh năm đó, sách đã đứng đầu danh sách bán chạy ở Anh.
Từ một ấn phẩm tặng kèm để quảng bá thương hiệu bia, sách kỷ lục trở thành một trong những đầu sách có bản quyền bán chạy nhất mọi thời đại, được dịch ra hàng chục thứ tiếng. Ngày nay, Guinness World Records là một công ty riêng, không còn thuộc hãng bia, hoạt động như một doanh nghiệp: bán sách, làm truyền hình, và cung cấp dịch vụ tổ chức sự kiện kỷ lục cho doanh nghiệp, tổ chức.
Quy trình công nhận một kỷ lục
Dù chi tiết thay đổi theo từng thời kỳ và hạng mục, quy trình cơ bản gồm các bước sau:
- Chọn hạng mục. Tìm xem kỷ lục muốn phá đã có chưa. Nếu là hạng mục mới, phải đề xuất và chờ tổ chức chấp nhận; không phải ý tưởng nào cũng được nhận, vì kỷ lục phải đo được, so sánh được, phá được và có ý nghĩa với nhiều người.
- Đăng ký và nhận hướng dẫn. Mỗi hạng mục có bộ hướng dẫn riêng: đo bằng gì, đơn vị nào, thời gian tính từ lúc nào, điều kiện nào thì bị loại. Ví dụ, chiếc bánh lớn nhất phải là đồ ăn được và sau đó không bị lãng phí.
- Thực hiện và thu thập bằng chứng. Thường cần video quay liên tục không cắt, ảnh, nhân chứng độc lập không có quan hệ với người lập kỷ lục, người bấm giờ hay kỹ sư đo đạc có chuyên môn, và sổ ghi chép ký tên.
- Nộp hồ sơ và chờ thẩm định. Đội ngũ quản lý kỷ lục xem từng chi tiết. Hồ sơ thiếu bằng chứng hay làm sai hướng dẫn sẽ bị trả lại hoặc từ chối.
- Nhận chứng nhận. Nếu được duyệt, người lập kỷ lục nhận giấy chứng nhận. Không phải kỷ lục nào cũng được in trong sách; sách mỗi năm chỉ chọn một phần nhỏ.
Với sự kiện lớn của doanh nghiệp, có thể mời giám khảo của tổ chức đến tận nơi để công nhận ngay tại chỗ, đây là dịch vụ trả phí. Việc này giúp có kết quả nhanh, nhưng giám khảo vẫn phải tuân theo hướng dẫn; trả phí không có nghĩa được đảm bảo công nhận.
Những kỷ lục bị từ chối hoặc đã bị bỏ
Guinness từ chối những kỷ lục có thể gây hại nghiêm trọng cho người thực hiện, người khác hoặc động vật. Tổ chức từng bỏ hạng mục thú cưng nặng nhất để tránh khuyến khích chủ nuôi vỗ béo vật nuôi. Các kỷ lục nhịn ngủ lâu nhất không còn được công nhận vì nguy hiểm cho sức khoẻ. Các kỷ lục ăn uống bị giới hạn chặt: nhiều hạng mục ăn nhiều nhất trong thời gian ngắn đã bị đổi thành ăn trong thời gian rất ngắn với lượng nhỏ, hoặc bị bỏ, và rượu bia thì gần như không được chấp nhận.
Những kỷ lục đòi hỏi vi phạm pháp luật, như chạy xe quá tốc độ trên đường công cộng, đương nhiên bị loại. Trẻ em cũng có những giới hạn tuổi riêng với các hạng mục mạo hiểm.
Một nhóm khác bị từ chối không phải vì nguy hiểm mà vì không đo được khách quan: người đẹp nhất, món ăn ngon nhất, bài hát hay nhất. Kỷ lục phải là thứ có thể đếm, đo hoặc cân bằng một thước đo rõ ràng, để người sau có thể phá được bằng cùng thước đo ấy.
Kỷ lục kỳ quặc mà vô hại
Phần lớn sự thú vị của sách kỷ lục nằm ở những hạng mục kỳ lạ nhưng không làm hại ai: móng tay dài nhất, nhiều áo phông mặc cùng lúc nhất, chuỗi domino đổ dài nhất, xếp khối rubik nhanh nhất, nhiều người cùng nhảy một điệu nhảy nhất. Nhiều kỷ lục tập thể được trường học, khu phố hay công ty tổ chức để gắn kết mọi người.
Cũng có những kỷ lục cá nhân đòi hỏi kiên trì nhiều năm: người sưu tập nhiều vật cùng loại nhất, người đi bộ vòng quanh một vùng xa nhất, người tung hứng lâu nhất. Một kỷ lục như xếp khối rubik có cả cộng đồng thi đấu quốc tế riêng với luật chặt chẽ, và các tay giải rubik Việt Nam từng có thành tích ở các giải quốc tế.
Nếu muốn thử sức, hãy chọn kỷ lục phù hợp sở thích và an toàn, đọc kỹ hướng dẫn trước khi tập luyện, và nhớ rằng thứ đáng giá nhất thường là quá trình luyện tập chứ không chỉ tờ giấy chứng nhận.
Kỷ lục Guinness, kỷ lục quốc gia và kỷ lục khoa học khác nhau thế nào
Không phải mọi "kỷ lục" đều do cùng một nơi xác lập. Bảng dưới phân biệt các loại thường gặp:
| Loại kỷ lục | Ai xác lập | Ví dụ | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Kỷ lục Guinness | Guinness World Records | Chuỗi domino dài nhất, móng tay dài nhất | Phạm vi toàn cầu, theo hướng dẫn riêng từng hạng mục |
| Kỷ lục quốc gia | Các tổ chức kỷ lục trong nước | Kỷ lục Việt Nam về món ăn, công trình, sự kiện | Chứng nhận trong nước, không đồng nghĩa với kỷ lục Guinness |
| Kỷ lục thể thao | Liên đoàn thể thao quốc tế và quốc gia | Kỷ lục chạy 100 m, bơi lội | Phải lập trong giải được công nhận, có kiểm tra doping |
| Kỷ lục tự nhiên, khoa học | Cơ quan khoa học, đo đạc | Độ cao Everest, nhiệt độ thấp nhất | Guinness chỉ tổng hợp lại từ nguồn khoa học |
| Kỷ lục tuổi thọ | Các tổ chức nhân khẩu học | Người sống thọ nhất | Cần hồ sơ hộ tịch đầy đủ, xem xét độc lập |
Khi đọc tin "xác lập kỷ lục", hãy xem kỷ lục ấy do ai công nhận và theo tiêu chí gì. Một kỷ lục quốc gia có giá trị riêng của nó, nhưng không nên trình bày như kỷ lục thế giới.
Kỷ lục ở Việt Nam và những điều nên biết
Ở Việt Nam có các tổ chức xác lập kỷ lục quốc gia, thường công nhận những thứ như món ăn có kích thước lớn nhất, sự kiện có nhiều người tham gia nhất, công trình hay địa danh đặc biệt. Những kỷ lục này góp phần quảng bá du lịch, văn hoá địa phương, nhưng giấy chứng nhận của tổ chức trong nước không phải là chứng nhận Guinness, và ngược lại.
Một số công trình và sự kiện ở Việt Nam cũng đã được Guinness công nhận. Ví dụ quen thuộc là cây cầu kính Bạch Long ở Mộc Châu (Sơn La), được công nhận năm 2022 là cầu đi bộ đáy kính dài nhất thế giới vào thời điểm đó, và tuyến cáp treo Hòn Thơm ở Phú Quốc từng được công nhận là cáp treo ba dây vượt biển dài nhất khi khánh thành. Những kỷ lục công trình thường bị vượt khi có công trình mới, nên luôn cần ghi "tại thời điểm công nhận".
Một điều nên cân nhắc: chạy theo kỷ lục "to nhất, dài nhất" đôi khi dẫn tới lãng phí, như nấu những nồi cơm hay bánh khổng lồ mà sau đó không ai ăn hết. Guinness đã đưa quy định đồ ăn kỷ lục phải được ăn hoặc chia sẻ, và nhiều nhà tổ chức trong nước cũng dần chuyển sang kỷ lục mang ý nghĩa cộng đồng hơn.
Những lời phê bình nhắm vào Guinness
Khi chuyển từ một cuốn sách thành doanh nghiệp, Guinness World Records cũng nhận không ít lời phê bình. Phần lớn doanh thu ngày nay được cho là đến từ dịch vụ cho doanh nghiệp, tổ chức muốn có một kỷ lục để quảng bá sản phẩm hay sự kiện, chứ không chỉ từ bán sách. Người phê bình cho rằng điều này biến kỷ lục thành công cụ tiếp thị: một nhãn hàng có thể "đặt hàng" một hạng mục mới gần như chỉ mình họ đủ điều kiện, rồi trả phí để giám khảo đến công nhận.
Phía Guinness khẳng định giám khảo vẫn độc lập và hồ sơ không đạt vẫn bị từ chối. Sự thật có lẽ nằm ở giữa: kỷ lục vẫn phải đo đúng, nhưng việc chọn hạng mục nào được mở thì phụ thuộc phần nào vào ai đề xuất. Với người đọc, điều này chỉ có nghĩa là nên nhìn một kỷ lục quảng cáo bằng con mắt tỉnh táo: nó có thể đúng về con số mà vẫn chẳng nói lên nhiều điều.
Câu hỏi thường gặp
Đăng ký kỷ lục Guinness có mất tiền không?
Đăng ký tiêu chuẩn cho cá nhân thường có thể làm miễn phí nhưng phải chờ nhiều tuần đến nhiều tháng để được xét. Các dịch vụ xét nhanh, tư vấn tổ chức sự kiện hoặc mời giám khảo đến tận nơi là dịch vụ trả phí, mức phí xem trên trang chính thức của tổ chức.
Ai đã sáng lập sách Kỷ lục Guinness?
Ý tưởng đến từ ông Hugh Beaver, giám đốc điều hành hãng bia Guinness, sau một cuộc tranh luận năm 1951. Hai anh em sinh đôi Norris và Ross McWhirter là người biên soạn ấn bản đầu tiên, ra mắt năm 1955 tại London và nhanh chóng trở thành sách bán chạy.
Kỷ lục Việt Nam có phải là kỷ lục Guinness không?
Không. Kỷ lục quốc gia do các tổ chức trong nước xác lập theo tiêu chí riêng. Một công trình hay sự kiện chỉ là kỷ lục Guinness khi được chính tổ chức Guinness World Records công nhận và cấp chứng nhận. Hai loại có thể cùng tồn tại cho một công trình.
Tại sao Guinness không công nhận kỷ lục ăn nhiều nhất nữa?
Nhiều hạng mục ăn uống số lượng lớn trong thời gian ngắn có thể gây nghẹn, tổn thương dạ dày hoặc nguy hiểm tính mạng. Tổ chức đã giới hạn hoặc bỏ nhiều hạng mục như vậy, chỉ giữ một số thử thách lượng nhỏ, thời gian rất ngắn, và gần như không chấp nhận kỷ lục liên quan đến rượu bia.
Kỷ lục Guinness có bị thu hồi không?
Có. Nếu phát hiện bằng chứng giả, sai lệch trong đo đạc hoặc vi phạm hướng dẫn, kỷ lục có thể bị huỷ. Ngoài ra kỷ lục bị thay thế khi có người phá. Một số hạng mục bị bỏ hẳn khi tổ chức thấy nó khuyến khích hành vi nguy hiểm.
Trẻ em có thể lập kỷ lục Guinness không?
Có, với nhiều hạng mục phù hợp lứa tuổi như xếp hình, nhảy dây, ghi nhớ, giải rubik. Với trẻ chưa đủ tuổi thành niên, cần cha mẹ hoặc người giám hộ đồng ý và theo dõi. Các hạng mục mạo hiểm có giới hạn tuổi riêng hoặc không nhận người nhỏ tuổi.