Người sống thọ nhất thế giới có tuổi được xác minh là bà Jeanne Calment, người Pháp, sinh ngày 21/2/1875 và mất ngày 4/8/1997 ở tuổi 122 năm 164 ngày. Đến nay chưa ai được xác minh là sống lâu hơn. Người đàn ông thọ nhất được xác minh là ông Jiroemon Kimura (Nhật Bản), mất năm 2013 ở tuổi 116 năm 54 ngày.
Thỉnh thoảng báo chí và mạng xã hội đưa tin về những cụ "130 tuổi", "140 tuổi" ở vùng núi xa xôi. Những trường hợp đó gần như không bao giờ lọt vào danh sách kỷ lục, không phải vì giới khoa học coi thường, mà vì thiếu thứ quyết định: giấy tờ ghi nhận từ lúc mới sinh. Bài này giải thích cách xác minh tuổi, cuộc tranh cãi từng nổ ra quanh bà Calment, và câu hỏi lớn hơn: con người có một giới hạn tuổi thọ hay không.
Jeanne Calment là ai
Bà Calment sống gần như cả đời ở thành phố Arles, miền nam nước Pháp. Bà kể rằng thời thiếu nữ từng gặp danh hoạ Vincent van Gogh khi ông đến cửa hàng của gia đình mua vật liệu vẽ vào cuối thập niên 1880, và nhớ ông là người cục cằn. Đây là lời kể của chính bà, không có giấy tờ kiểm chứng, nhưng thời gian và địa điểm đều khớp: Van Gogh sống ở Arles năm 1888–1889.
Bà lấy chồng khá giả, sống thoải mái, đạp xe đến tận tuổi trăm và được kể là ăn sô-cô-la, uống chút rượu vang. Bà vượt qua chồng, con gái duy nhất và cả cháu ngoại. Một giai thoại nổi tiếng: năm 1965, khi bà 90 tuổi, một luật sư ký hợp đồng mua căn hộ của bà theo kiểu trả góp hằng tháng trọn đời, căn hộ thuộc về ông khi bà mất. Ông trả tiền suốt 30 năm và qua đời trước bà, gia đình ông còn tiếp tục trả.
Những chi tiết đời thường ấy hay được dùng để nói vui về "bí quyết sống lâu". Thực tế, các nhà nhân khẩu học nhấn mạnh rằng một trường hợp đơn lẻ không chứng minh được gì về chế độ ăn hay thói quen; tuổi thọ cực cao là kết quả của gen, môi trường, may mắn và nhiều yếu tố chưa hiểu hết.
Tuổi của một người được xác minh như thế nào
Các nhóm chuyên theo dõi người siêu thọ, như Nhóm Nghiên cứu Lão khoa (GRG), LongeviQuest hay Cơ sở dữ liệu Quốc tế về Tuổi thọ, dùng những bước tương tự nhau:
- Giấy tờ lúc sinh. Giấy khai sinh hoặc sổ rửa tội ghi lại gần thời điểm sinh, không phải giấy cấp lại nhiều chục năm sau dựa trên lời khai.
- Giấy tờ suốt cuộc đời. Sổ điều tra dân số các năm, giấy kết hôn, giấy tờ quân dịch, hồ sơ đi học, giấy tờ của con cái. Chúng phải khớp nhau về tên, ngày sinh, cha mẹ, nơi ở.
- Tính liên tục của danh tính. Chứng minh người đang sống chính là đứa trẻ ghi trong giấy khai sinh, không phải anh chị em ruột, họ hàng cùng tên hay người nhận nhầm giấy tờ.
- Giấy tờ hiện tại. Giấy tờ tuỳ thân còn hiệu lực, hoặc giấy chứng tử với người đã mất.
- Thẩm định độc lập. Chuyên gia không liên quan gia đình xem xét hồ sơ, đôi khi phỏng vấn người cao tuổi về những sự kiện thời thơ ấu để đối chiếu.
Với bà Calment, hồ sơ đặc biệt đầy đủ: giấy khai sinh, giấy kết hôn, nhiều lần điều tra dân số, và bà được các nhà nghiên cứu phỏng vấn nhiều lần khi ngoài 110 tuổi. Đó là lý do trường hợp của bà được xem là mẫu mực.
Cuộc tranh cãi năm 2018: có phải con gái bà đổi danh tính?
Năm 2018, hai nhà nghiên cứu người Nga đưa ra giả thuyết gây xôn xao: người mất năm 1997 thực ra là Yvonne, con gái bà Calment, và chính Jeanne mới là người qua đời năm 1934. Theo giả thuyết này, gia đình đổi danh tính để tránh thuế thừa kế. Họ chỉ ra một số chi tiết về ngoại hình và lời kể không khớp.
Các nhà nhân khẩu học Pháp, trong đó có những người từng trực tiếp xác minh hồ sơ bà Calment, phản bác bằng một loạt bằng chứng: các câu trả lời trong phỏng vấn của bà nhắc tới chi tiết đời sống những năm 1880–1890 mà người sinh năm 1898 khó biết; nhiều người quen ở Arles biết cả hai mẹ con; lý thuyết đổi danh tính đòi hỏi cả một mạng lưới người cùng giữ bí mật suốt hơn 60 năm. Năm 2019, nhóm này công bố bài phân tích chi tiết bác bỏ giả thuyết.
Hiện nay, giới nghiên cứu tuổi thọ nhìn chung vẫn công nhận kỷ lục của bà Calment. Cuộc tranh cãi lại có một tác dụng tốt: nó nhắc rằng ngay cả kỷ lục nổi tiếng nhất cũng phải chịu được sự soi xét, và đó là cách khoa học vận hành.
Một số người siêu thọ được xác minh
Danh sách dưới đây chỉ gồm những người đã mất, vì người đang sống thay đổi theo thời gian. Muốn biết ai đang là người cao tuổi nhất, hãy xem danh sách cập nhật của các tổ chức xác minh:
| Người | Quốc gia | Tuổi khi mất | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Jeanne Calment | Pháp | 122 năm 164 ngày (1997) | Kỷ lục cao nhất từng được xác minh |
| Kane Tanaka | Nhật Bản | 119 năm 107 ngày (2022) | Một trong những người thọ nhất từng được xác minh |
| Jiroemon Kimura | Nhật Bản | 116 năm 54 ngày (2013) | Người đàn ông thọ nhất được xác minh |
| Maria Branyas | Tây Ban Nha | 117 tuổi (2024) | Tham gia các nghiên cứu về gen và tuổi thọ khi còn sống |
Người sống tới 110 tuổi trở lên được gọi là siêu bách niên. Ngay cả trong số những người đã sống tới 100 tuổi, chỉ một phần rất nhỏ chạm mốc 110. Phần lớn người siêu bách niên được xác minh là phụ nữ, và Nhật Bản có nhiều trường hợp nhờ hệ thống hộ tịch ghi chép lâu đời.
Vì sao các cụ "130 tuổi" không được công nhận
Thế kỷ 20 từng có nhiều lời tuyên bố về người sống 150 tuổi, 160 tuổi ở vùng Kavkaz, dãy Andes hay Pakistan. Khi được điều tra kỹ, hầu hết sụp đổ vì những lý do lặp đi lặp lại: không có giấy khai sinh gốc, tuổi tính theo lời kể nên hay được làm tròn và cộng thêm theo năm tháng; con lấy tên cha hoặc ông, khiến giấy tờ hai đời bị nhập làm một; ở một số nơi, người lớn tuổi được kính trọng và hưởng ưu đãi nên có động cơ khai tăng.
Ở Việt Nam, báo chí thỉnh thoảng nhắc tới các cụ được cho là trên 115, 120 tuổi. Phần lớn sinh vào cuối thế kỷ 19, khi hộ tịch ở nông thôn còn rất sơ sài và nhiều giấy tờ đã thất lạc qua chiến tranh. Giấy tờ hiện có thường được làm lại nhiều chục năm sau theo lời khai, nên các tổ chức quốc tế không thể dùng làm bằng chứng. Điều này không có nghĩa các cụ khai sai, chỉ là không chứng minh được theo chuẩn khắt khe của một kỷ lục.
Cũng có các nghiên cứu chỉ ra rằng ở một số vùng nổi tiếng nhiều người sống lâu, tỉ lệ người "trăm tuổi" cao bất thường tương quan với chất lượng hộ tịch kém, nghĩa là sai sót giấy tờ có thể đóng góp không nhỏ vào con số. Kết luận này còn được tranh luận, nhưng nó nhắc rằng con số đẹp cần được kiểm tra kỹ trước khi tin.
Con người có giới hạn tuổi thọ không
Năm 2016, một nhóm nghiên cứu đăng bài trên tạp chí Nature cho rằng tuổi thọ tối đa của con người đã chững lại từ thập niên 1990, quanh mức 115 tuổi, và việc ai đó vượt 125 tuổi là cực kỳ hiếm. Bài báo lập tức bị nhiều nhà thống kê phản biện về cách phân tích dữ liệu.
Năm 2018, một nghiên cứu khác trên tạp chí Science dựa trên dữ liệu người rất cao tuổi ở Ý cho thấy sau khoảng 105 tuổi, nguy cơ tử vong mỗi năm dường như không tăng thêm mà đi ngang, ở mức khoảng một nửa. Nếu đúng, về lý thuyết không có một "bức tường" cứng nào, chỉ là xác suất sống thêm mỗi năm đều thấp nên rất ít người đi được xa.
Hai cách nhìn này vẫn đang được tranh luận, và câu trả lời phụ thuộc nhiều vào chất lượng dữ liệu về những người cực kỳ cao tuổi, vốn rất ít. Điều chắc chắn hơn là tuổi thọ trung bình của loài người đã tăng mạnh trong hai thế kỷ qua nhờ giảm tử vong trẻ em, vệ sinh, tiêm chủng và y học, nhưng điều đó khác với việc đẩy xa tuổi thọ tối đa.
Người siêu thọ có điểm gì chung
Phần lớn là phụ nữ. Trong các danh sách người siêu bách niên được xác minh, phụ nữ chiếm đa số áp đảo, thường trên chín phần mười. Khoảng cách này lớn hơn nhiều so với chênh lệch tuổi thọ trung bình giữa hai giới, và các nhà khoa học vẫn đang tìm lời giải đầy đủ.
Bệnh nặng thường đến muộn. Nghiên cứu trên những người sống trên trăm tuổi, như các nghiên cứu dài hạn ở New England (Hoa Kỳ) và Okinawa (Nhật Bản), cho thấy nhiều người trong số họ trì hoãn được các bệnh mạn tính như tim mạch, đái tháo đường, sa sút trí tuệ tới tuổi rất cao, hoặc sống chung với bệnh mà vẫn tự lo được sinh hoạt.
Gia đình có nhiều người thọ. Anh chị em ruột của người trăm tuổi có khả năng sống lâu cao hơn người bình thường, gợi ý vai trò của gen. Tuy vậy chưa tìm ra một "gen sống lâu" duy nhất; nhiều biến thể nhỏ cùng góp phần, và lối sống vẫn quan trọng với phần lớn dân số.
Sống ở nơi có hộ tịch tốt. Nghe như chuyện đùa nhưng là thật: một người chỉ được ghi vào danh sách nếu có giấy tờ. Vì vậy Nhật Bản, Pháp, Ý, Tây Ban Nha, Hoa Kỳ có nhiều trường hợp được xác minh, còn nhiều nước khác có thể có người siêu thọ thật mà không ai chứng minh được.
Câu hỏi thường gặp
Ai là người sống thọ nhất thế giới hiện nay?
Người đang giữ danh hiệu cao tuổi nhất thay đổi theo thời gian, nên cần xem danh sách cập nhật của Guinness hoặc các tổ chức như LongeviQuest, GRG. Kỷ lục mọi thời đại đã được xác minh vẫn là bà Jeanne Calment, mất năm 1997 ở tuổi 122.
Siêu bách niên là gì?
Siêu bách niên là người sống từ 110 tuổi trở lên. Đây là nhóm cực hiếm, được các tổ chức nhân khẩu học theo dõi riêng và xác minh bằng giấy tờ. Phần lớn người siêu bách niên được xác minh là phụ nữ, và nhiều người đến từ những nước có hệ thống hộ tịch lâu đời.
Vì sao phụ nữ thường sống lâu hơn nam giới?
Các nhà khoa học đưa ra nhiều yếu tố: khác biệt về hormone, nhiễm sắc thể, hệ miễn dịch, và cả hành vi như hút thuốc, uống rượu, nghề nghiệp nguy hiểm vốn phổ biến hơn ở nam giới. Khoảng cách tuổi thọ giữa hai giới thay đổi theo quốc gia và thời kỳ, cho thấy môi trường sống đóng góp không nhỏ.
Có chế độ ăn nào giúp sống tới 120 tuổi không?
Không có bằng chứng khoa học nào cho thấy một chế độ ăn cụ thể đưa người ta tới 120 tuổi. Chế độ ăn cân bằng, vận động, không hút thuốc và khám sức khoẻ định kỳ giúp giảm bệnh tật và tăng khả năng sống lâu khoẻ mạnh, nhưng tuổi thọ cực cao còn phụ thuộc gen và may mắn.
Muốn xác minh tuổi của một cụ trong gia đình thì cần giấy tờ gì?
Các tổ chức xác minh thường cần giấy khai sinh hoặc sổ ghi chép lập gần lúc sinh, cùng giấy tờ qua nhiều giai đoạn như kết hôn, điều tra dân số, giấy tờ của con cái, và giấy tờ tuỳ thân hiện tại. Thiếu giấy tờ gốc thì rất khó được công nhận dù tuổi khai có thể đúng.