Cây đơn lẻ già nhất được xác định tuổi bằng cách đếm vòng gỗ là một cây thông lông cứng Great Basin ở dãy White Mountains (California, Hoa Kỳ), có biệt danh Methuselah, khoảng 4.800–4.900 tuổi. Cây cao nhất đang sống là Hyperion, một cây gỗ đỏ ven biển cao khoảng 115–116 m, cao hơn toà nhà 35 tầng.
Nhưng nếu tính cả những cơ thể "nhân bản" bằng rễ, kỷ lục tuổi còn kéo dài hơn nhiều: rừng dương Pando ở Utah thực chất là một cá thể duy nhất với hàng chục nghìn thân cây, tuổi ước tính hàng nghìn đến hàng chục nghìn năm. Bài này giải thích các kỷ lục ấy được xác minh ra sao, vì sao có sự khác biệt giữa tuổi "đếm được" và tuổi "ước đoán", và vì sao tuổi nhiều cây cổ thụ ở Việt Nam khó tính chính xác.
Thông Methuselah: gần năm nghìn vòng gỗ
Năm 1957, nhà nghiên cứu vòng gỗ Edmund Schulman cùng cộng sự khoan lấy lõi từ những cây thông lông cứng sống trên sườn núi khô cằn ở độ cao khoảng 3.000 m tại California. Một cây cho số vòng gỗ hơn 4.700, tức đã nảy mầm từ khoảng năm 2800 trước Công nguyên, trước cả khi các kim tự tháp Ai Cập lớn được xây. Cây được đặt tên Methuselah, theo một nhân vật sống rất lâu trong truyện cổ phương Tây. Tính tới thập niên 2020, tuổi của nó vào khoảng 4.850–4.900 năm.
Vị trí chính xác của Methuselah được giữ kín để tránh người tò mò bẻ cành, khắc tên hay lấy mẫu làm hại cây. Du khách có thể đi bộ trong rừng thông cổ ở khu vực này nhưng không được chỉ rõ cây nào là Methuselah.
Vì sao loài thông này sống lâu đến vậy? Nghịch lý là nhờ điều kiện khắc nghiệt: đất nghèo, lạnh, khô, gió mạnh khiến cây lớn rất chậm, gỗ đặc, nhiều nhựa nên nấm và côn trùng khó tấn công. Ít cây khác mọc được nên cũng ít cháy rừng. Một cây có thể chết gần hết thân, chỉ còn một dải vỏ sống nuôi vài cành, nhưng vẫn tiếp tục tồn tại hàng thế kỷ.
Cây Prometheus: một bài học đắt giá
Câu chuyện buồn nhất trong lịch sử kỷ lục cây cối xảy ra năm 1964 ở Nevada. Một nghiên cứu sinh địa lý xin phép cơ quan quản lý rừng chặt một cây thông lông cứng để lấy mẫu nghiên cứu băng hà, vì mũi khoan bị kẹt và không lấy được lõi. Sau khi cây bị hạ, người ta đếm được khoảng 4.900 vòng gỗ, nghĩa là cây có thể già hơn cả Methuselah. Cây về sau được gọi là Prometheus.
Vụ việc gây chấn động trong giới khoa học và bảo tồn. Nó góp phần thúc đẩy việc bảo vệ các rừng thông cổ ở vùng này, và trở thành ví dụ kinh điển trong các lớp đạo đức nghiên cứu: một mẫu vật quý không thể thay thế cần được đánh giá trước khi lấy mẫu, chứ không phải sau.
Ngày nay, các nhà nghiên cứu vòng gỗ chỉ dùng mũi khoan nhỏ, đường kính vài milimet, lấy một lõi gỗ mỏng từ vỏ vào tâm. Lỗ khoan được bịt lại và cây hầu như không bị ảnh hưởng. Từng có thông tin về một cây thông lông cứng khác trên 5.000 tuổi, nhưng mẫu và dữ liệu chưa được công bố đầy đủ để giới khoa học kiểm chứng, nên các danh sách cẩn trọng vẫn chưa ghi nhận nó.
Cá thể đơn lẻ và quần thể vô tính: hai loại kỷ lục khác nhau
Khi đọc "sinh vật già nhất", cần phân biệt một cây có thân liên tục từ khi nảy mầm, với một cơ thể tự nhân bản bằng rễ hoặc thân bò, nơi các thân trên mặt đất chết đi và mọc lại nhưng bộ rễ cùng bộ gen vẫn là một:
| Kỷ lục | Nơi | Tuổi tham khảo | Cách xác định |
|---|---|---|---|
| Methuselah (thông lông cứng) | California, Hoa Kỳ | Khoảng 4.850–4.900 năm | Đếm vòng gỗ trên lõi khoan, cách chắc chắn nhất |
| Old Tjikko (vân sam Na Uy) | Vườn quốc gia Fulufjället, Thuỵ Điển | Bộ rễ khoảng 9.500 năm; thân hiện tại trẻ hơn nhiều | Đo carbon phóng xạ phần gỗ dưới gốc |
| Pando (dương lá rung) | Utah, Hoa Kỳ | Ước tính rất rộng, từ vài nghìn đến hàng chục nghìn năm | Phân tích gen và tốc độ lan của quần thể, độ bất định lớn |
| Thảm cỏ biển Posidonia australis | Vịnh Shark Bay, Úc | Khoảng 4.500 năm | Phân tích gen cho thấy một cá thể lan dài khoảng 180 km |
Pando là một ví dụ đặc biệt: khoảng 47.000 thân dương trên diện tích hơn 40 ha đều nối với cùng một bộ rễ và mang cùng bộ gen, tổng khối lượng ước tính khoảng 6.000 tấn. Nhiều tài liệu gọi nó là một trong những sinh vật nặng nhất Trái Đất. Tuổi của Pando được đưa ra rất khác nhau giữa các nghiên cứu, nên nếu thấy một con số cụ thể, hãy xem như ước đoán có biên độ rộng.
Hyperion và những cây cao nhất
Năm 2006, hai nhà tự nhiên học nghiệp dư đi khảo sát Vườn quốc gia Redwood ở California đã phát hiện một cây gỗ đỏ ven biển cao khoảng 115,5 m. Cây được đặt tên Hyperion và đến nay vẫn được xem là cây sống cao nhất đã đo được. Từ năm 2022, cơ quan quản lý vườn cấm du khách đi đến gốc cây, vì lượng người tự tìm đường vào đã giẫm nát thảm thực vật và làm hỏng rễ, có mức phạt cho người vi phạm.
Vì sao gỗ đỏ ven biển cao đến vậy? Chúng sống ở dải đất ven biển nhiều sương mù, lá cây hấp thụ được hơi ẩm từ sương, bù cho khó khăn khi đẩy nước từ rễ lên ngọn. Các nhà sinh lý thực vật tính rằng giới hạn chiều cao của loài này rơi vào khoảng 120–130 m: lên cao hơn, sức căng cần để kéo cột nước lên trong mạch gỗ quá lớn, lá ở ngọn bị thiếu nước và không lớn nổi.
Xét về thể tích gỗ, cây lớn nhất là General Sherman, một cây cự sam ở California, thân khoảng 1.500 m³. Còn cây nhiệt đới cao nhất được ghi nhận là một cây chò (họ dầu) ở Sabah, Malaysia, cao hơn 100 m, cho thấy rừng Đông Nam Á cũng có những cây khổng lồ đáng nể.
Cần nói thêm về cách đo: chiều cao một cây hơn trăm mét không thể đo bằng thước dây từ dưới đất. Ngày nay người ta dùng máy đo khoảng cách bằng tia laser từ nhiều góc, quét bằng thiết bị laser gắn trên máy bay, rồi xác nhận bằng cách cho người leo lên ngọn thả một sợi dây đo thẳng xuống gốc. Các con số cũ về những cây "cao 150 m" trong sách thế kỷ 19 phần lớn không có phép đo kiểm chứng, nên không được tính vào danh sách hiện đại.
Tuổi một cây được tính bằng cách nào
Các nhà khoa học có vài cách, độ tin cậy giảm dần theo thứ tự dưới đây:
- Đếm vòng gỗ trên lõi khoan. Ở vùng có mùa rõ rệt, mỗi năm cây tạo một vòng gỗ sáng (mùa sinh trưởng) và một vòng sẫm. Khoan lõi từ vỏ tới tâm rồi đếm dưới kính lúp, đối chiếu với vòng của các cây khác trong vùng để bắt lỗi thiếu vòng hay vòng kép. Ngành này gọi là niên đại học vòng gỗ.
- Đo carbon phóng xạ. Khi thân rỗng ruột hoặc cần tuổi phần gỗ chết dưới gốc, người ta đo tỉ lệ carbon-14 còn lại để suy ra thời điểm gỗ hình thành. Cách này cho kết quả có sai số vài chục năm.
- Phân tích gen. Dùng cho quần thể vô tính như Pando: tính số đột biến tích luỹ giữa các thân để ước lượng thời gian. Biên độ sai rất lớn.
- Ước theo kích thước. Đo chu vi thân rồi chia cho tốc độ lớn trung bình của loài. Đây là cách nhanh nhưng kém chính xác nhất, vì tốc độ lớn thay đổi theo đất, nước và khí hậu.
- Dựa vào ghi chép và truyền miệng. Gia phả, văn bia, lời kể của người già trong làng. Có giá trị văn hoá nhưng không được coi là bằng chứng khoa học về tuổi.
Ở vùng nhiệt đới như Việt Nam, nhiều loài cây không có vòng năm rõ, vì cây có thể lớn quanh năm hoặc tạo nhiều vòng trong một năm theo mùa mưa. Vì thế tuổi của phần lớn cây cổ thụ ở nước ta chủ yếu được ước theo kích thước và tư liệu địa phương.
Cây cổ thụ ở Việt Nam: tuổi ước tính và cách đọc con số
Từ năm 2010, Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam công nhận danh hiệu Cây Di sản Việt Nam cho hàng nghìn cây cổ thụ trên cả nước: đa, đề, gạo, sanh, thông, sến, lim, bách xanh, pơ mu… Nhiều cây được ghi tuổi vài trăm năm, một số được nói là hơn nghìn năm. Danh hiệu này có ý nghĩa lớn về bảo tồn và văn hoá, giúp địa phương có lý do giữ cây thay vì chặt.
Tuy vậy, khi đọc các con số "nghìn năm tuổi", nên hiểu đó phần lớn là tuổi ước tính, dựa vào kích thước thân và lời kể, chứ hiếm khi được kiểm bằng lõi khoan hay carbon phóng xạ như các kỷ lục quốc tế. Một cây đa có rễ phụ buông xuống thành nhiều thân có thể trông rất già vì to, trong khi một cây bách xanh hay pơ mu mọc chậm trên núi đá lại có thể già hơn dù thân nhỏ hơn.
Điều đó không làm giảm giá trị của các cây cổ thụ ở nước ta. Chúng là nơi trú của chim, dơi, côn trùng; là ký ức của làng xóm; và với các loài gỗ quý mọc chậm, mỗi cây là kết quả của hàng trăm năm không ai chặt. Nếu muốn biết thêm về một cây cụ thể, hãy tìm hồ sơ công nhận và xem tuổi được xác định bằng cách nào.
Câu hỏi thường gặp
Cây già nhất thế giới còn sống bao nhiêu tuổi?
Cây đơn lẻ già nhất được xác định bằng đếm vòng gỗ là thông Methuselah ở California, khoảng 4.850 đến 4.900 tuổi. Nếu tính quần thể vô tính chung một bộ rễ, như vân sam Old Tjikko hay rừng dương Pando, tuổi bộ rễ có thể lên tới gần mười nghìn năm hoặc hơn, nhưng độ chắc chắn thấp hơn.
Vì sao vị trí cây Methuselah và Hyperion bị giữ bí mật?
Cơ quan quản lý muốn bảo vệ cây khỏi người tò mò. Kinh nghiệm cho thấy khi vị trí bị lộ, khách kéo đến giẫm nát rễ, bẻ cành làm kỷ niệm, khắc tên lên thân. Với cây sống hàng nghìn năm, chỉ vài năm bị giẫm đạp cũng có thể gây hại lâu dài.
Rừng Pando có phải là sinh vật lớn nhất Trái Đất không?
Pando thường được nêu là một trong những sinh vật nặng nhất, khoảng 6.000 tấn. Xét về diện tích, một số cá thể nấm mật ong ở Oregon lan dưới đất trên gần 10 km vuông. Thảm cỏ biển ở Shark Bay, Úc, lan dài khoảng 180 km. Mỗi kỷ lục dùng một thước đo khác nhau.
Động vật nào sống lâu nhất từng được xác định tuổi?
Kỷ lục được xác định chắc chắn thuộc về một con trai biển Bắc Đại Tây Dương vớt ở Iceland năm 2006, đếm vòng vỏ được 507 năm. Rùa khổng lồ Jonathan trên đảo Saint Helena, ước nở khoảng năm 1832, được ghi nhận là động vật trên cạn già nhất còn sống được biết đến.
Khoan lấy lõi có làm cây cổ thụ chết không?
Mũi khoan dùng trong nghiên cứu vòng gỗ rất nhỏ, chỉ vài milimet, và lấy một lõi mỏng. Với cây khoẻ, vết khoan thường được cây bao bọc lại như một vết thương nhỏ. Tuy vậy các nhà khoa học vẫn hạn chế khoan cây cổ thụ quý hiếm, và chỉ làm khi có mục đích nghiên cứu rõ ràng.
Có thể tự biết tuổi cây trong vườn nhà không?
Với cây đã chặt, có thể đếm vòng trên mặt cắt gốc. Với cây đang sống, cách đơn giản là đo chu vi thân ở độ cao ngang ngực rồi so với tốc độ lớn của loài, nhưng sai số rất lớn. Ở vùng nhiệt đới, nhiều loài không có vòng năm rõ nên ngay cả đếm vòng cũng không chắc chắn.