Núi cao nhất thế giới tính theo độ cao so với mực nước biển là Everest, với con số chính thức 8.848,86 m do Nepal và Trung Quốc cùng công bố ngày 8/12/2020. Đây là câu trả lời đúng cho câu hỏi quen thuộc nhất. Nhưng nếu đổi thước đo, ngôi vị đổi chủ: tính từ chân núi dưới đáy biển lên đỉnh thì Mauna Kea ở Hawaii dài hơn Everest; tính khoảng cách từ tâm Trái Đất thì đỉnh Chimborazo ở Ecuador mới là điểm xa nhất.
Ba đáp án không mâu thuẫn nhau, chúng trả lời ba câu hỏi khác nhau. Phần dưới giải thích con số 8.848,86 m được đo thế nào, vì sao nó từng là 8.848 m rồi 8.844,43 m, Everest có còn đang cao lên không, và ra khỏi Trái Đất thì ngọn núi nào cao nhất Hệ Mặt Trời.
Con số 8.848,86 m từ đâu ra
Suốt hơn nửa thế kỷ, sách giáo khoa nhiều nước ghi Everest cao 8.848 m. Con số này đến từ cuộc khảo sát của Cục Đo đạc Ấn Độ năm 1955, dùng phương pháp tam giác đạc: đo góc nhìn lên đỉnh từ nhiều trạm đã biết toạ độ rồi tính ra độ cao. Năm 2005, Trung Quốc công bố 8.844,43 m, nhưng đó là độ cao của đá dưới lớp tuyết, trong khi Nepal vẫn dùng độ cao của tuyết trên đỉnh. Hai bên lệch nhau gần bốn mét chủ yếu vì định nghĩa khác, không phải vì ai đo sai.
Sau trận động đất Nepal tháng 4/2015, giới khoa học muốn biết ngọn núi có bị hạ thấp không. Năm 2019 đội đo của Nepal lên đỉnh, năm 2020 đến lượt đội Trung Quốc. Họ mang theo máy thu định vị vệ tinh, radar xuyên tuyết để đo độ dày lớp tuyết, và kết hợp với số liệu trọng lực đo dọc đường lên. Tháng 12/2020, hai nước cùng công bố một con số chung: 8.848,86 m, là độ cao của mặt tuyết trên đỉnh. Lần đầu tiên tranh cãi đá hay tuyết được khép lại bằng một thoả thuận rõ ràng.
Phần lẻ 0,86 m nghe có vẻ chính xác đến mức thừa, nhưng nó phản ánh một điều thật: với công cụ hiện đại, sai số có thể xuống mức vài centimet. Dù vậy, lớp tuyết trên đỉnh dày mỏng theo mùa, nên con số này là "ảnh chụp" tại thời điểm đo, không phải hằng số vĩnh viễn.
Đo một ngọn núi khó hơn tưởng: mực nước biển nằm ở đâu
Nói "cao 8.848,86 m so với mực nước biển" thì phải trả lời trước: mực nước biển ở giữa dãy Himalaya, cách biển hàng nghìn kilomet, là ở đâu? Các nhà trắc địa dùng một bề mặt tưởng tượng gọi là geoid: hình dạng mà mặt biển trung bình sẽ có nếu nó được kéo dài xuyên qua lục địa, chỉ chịu tác động của trọng lực và chuyển động quay của Trái Đất. Bề mặt này không phẳng mà gồ ghề nhẹ, vì trọng lực mỗi nơi mạnh yếu khác nhau tuỳ khối lượng đất đá bên dưới.
Khối núi khổng lồ như Himalaya kéo lệch dây dọi và làm mặt geoid quanh đó phồng lên. Nếu dùng sai mô hình geoid, độ cao tính ra có thể lệch cả mét. Vì thế đợt đo 2019–2020 phải đo trọng lực ở nhiều điểm trên đường lên, thậm chí ở những trạm rất cao, để dựng một mô hình geoid riêng cho vùng này. Máy định vị vệ tinh cho biết độ cao so với một hình elip toán học bao quanh Trái Đất; trừ đi khoảng cách giữa elip và geoid tại đỉnh mới ra độ cao "so với mực nước biển" mà người ta quen dùng.
Đó là lý do mỗi lần đo lại, con số đổi vài phân đến vài mét. Núi không nhảy lên nhảy xuống; điều thay đổi là phương pháp, mô hình và định nghĩa. Khi đọc một kỷ lục về độ cao, câu hỏi nên đặt ra là: đo năm nào, đo tới đá hay tới tuyết, so với bề mặt tham chiếu nào.
Ba cách hiểu "cao nhất": Everest, Mauna Kea, Chimborazo
Bảng dưới so sánh ba ứng viên phổ biến nhất, mỗi ngọn thắng ở một thước đo riêng. Số liệu làm tròn theo các nguồn địa lý thường dẫn:
| Thước đo | Ngọn núi thắng | Con số tham khảo | Vì sao |
|---|---|---|---|
| Độ cao đỉnh so với mực nước biển | Everest (biên giới Nepal và Trung Quốc) | 8.848,86 m (đo 2020) | Mảng Ấn Độ húc vào mảng Á–Âu, đẩy vỏ Trái Đất lên cao nhất |
| Chiều cao từ chân núi đến đỉnh | Mauna Kea (Hawaii, Hoa Kỳ) | Khoảng 4.207 m trên mặt biển, hơn 10.000 m tính từ chân dưới đáy đại dương | Núi lửa hình khiên mọc từ đáy Thái Bình Dương, phần lớn thân chìm dưới nước |
| Khoảng cách từ đỉnh tới tâm Trái Đất | Chimborazo (Ecuador) | Đỉnh xa tâm hơn đỉnh Everest khoảng 2 km | Gần xích đạo, nơi Trái Đất phình ra do tự quay |
| Độ cao so với vùng đất xung quanh | Còn tranh cãi theo cách chọn mốc | Denali (Alaska) nổi bật vì mọc lên từ vùng thấp | Chân núi thấp nên chênh lệch nhìn thấy rất lớn |
Chimborazo là ví dụ thú vị nhất. Trái Đất không tròn hoàn hảo: bán kính ở xích đạo khoảng 6.378 km, ở hai cực khoảng 6.357 km, chênh nhau hơn 20 km. Chimborazo nằm gần xích đạo, nên dù chỉ cao khoảng 6.263 m so với mực nước biển, đỉnh của nó lại "nhô ra vũ trụ" xa hơn Everest. Nếu đứng trên đỉnh Chimborazo, bạn là người ở xa tâm Trái Đất nhất trong số những ai đang đứng trên mặt đất.
Everest có còn đang cao lên không
Có, nhưng rất chậm. Himalaya hình thành vì mảng kiến tạo Ấn Độ trôi lên phía bắc và va vào mảng Á–Âu, quá trình bắt đầu khoảng 50 triệu năm trước và vẫn tiếp diễn. Các trạm định vị vệ tinh trong vùng ghi nhận mặt đất nâng lên cỡ vài milimet mỗi năm. Cùng lúc đó, gió, băng và nước bào mòn đỉnh núi, còn động đất có thể làm một phần vỏ Trái Đất sụt xuống vài centimet chỉ trong vài giây. Độ cao thực tế là kết quả của cuộc giằng co giữa lực nâng và lực bào mòn.
Năm 2024, một nhóm nghiên cứu đưa ra giả thuyết rằng một dòng sông trong vùng, khi "cướp dòng" một hệ thống sông khác hàng chục nghìn năm trước, đã khoét đi lượng lớn đất đá; vỏ Trái Đất nhẹ bớt nên bật lên, góp thêm vài chục mét vào chiều cao Everest. Đây là một ý tưởng mới, được nhiều nhà địa chất chú ý nhưng vẫn đang được kiểm tra thêm, nên nên hiểu là giả thuyết có cơ sở chứ chưa phải kết luận.
Điều chắc chắn hơn: trên thang thời gian một đời người, sự thay đổi do kiến tạo nhỏ hơn sai số của nhiều lần đo trước đây. Vì vậy các con số 8.848 m, 8.844,43 m và 8.848,86 m khác nhau chủ yếu vì phương pháp, không phải vì ngọn núi đã lớn lên mấy mét.
14 ngọn núi trên 8.000 m và "vùng tử thần"
Trên thế giới có đúng 14 ngọn núi cao trên 8.000 m so với mực nước biển, tất cả nằm trong dãy Himalaya và Karakoram ở châu Á. Ngọn cao thứ hai là K2 (khoảng 8.611 m) trên biên giới Pakistan và Trung Quốc, được giới leo núi xem là khó và nguy hiểm hơn Everest vì sườn dốc và thời tiết thất thường. Người leo hết cả 14 ngọn được giới leo núi ghi nhận như một thành tích hiếm có.
Trên độ cao khoảng 8.000 m, áp suất không khí chỉ còn chừng một phần ba so với mặt biển. Tỉ lệ khí oxy trong không khí vẫn là khoảng 21%, nhưng vì không khí loãng nên mỗi hơi thở đưa vào phổi ít phân tử oxy hơn hẳn. Cơ thể không thể thích nghi lâu dài ở độ cao này, nên giới leo núi gọi đây là vùng tử thần: ở càng lâu, sức lực và khả năng phán đoán càng giảm, nguy cơ phù não, phù phổi do độ cao tăng lên.
Lần đầu tiên con người được ghi nhận đứng trên đỉnh Everest là ngày 29/5/1953, với Edmund Hillary (New Zealand) và Tenzing Norgay (người Sherpa). Từ đó đến nay, hàng nghìn người đã lên tới đỉnh, nhưng ngọn núi vẫn không hề "dễ": thời tiết, băng lở, khe nứt và chính tình trạng đông người xếp hàng ở đoạn cuối đều là rủi ro thật. Tên gọi Everest đặt theo nhà trắc địa người Anh George Everest; người Nepal gọi ngọn núi là Sagarmatha, người Tây Tạng gọi là Chomolungma.
Ra khỏi Trái Đất: ngọn núi cao nhất Hệ Mặt Trời
Nếu so cả các hành tinh, Everest thua xa. Ngọn núi cao nhất đã biết trong Hệ Mặt Trời thường được nêu là Olympus Mons trên Sao Hoả, một núi lửa hình khiên cao khoảng 21–22 km tính từ chân, tức gấp hơn hai lần Mauna Kea. Chân núi rộng khoảng 600 km, lớn đến mức nếu đứng ở sườn, đường chân trời cong của hành tinh sẽ che mất đỉnh; bạn không thể nhìn thấy trọn ngọn núi từ mặt đất.
Vì sao Sao Hoả có núi khổng lồ như vậy? Trọng lực ở đó chỉ bằng khoảng 38% Trái Đất, nên đá chịu được tải nặng hơn trước khi lún. Quan trọng hơn, Sao Hoả không có kiến tạo mảng hoạt động như Trái Đất: điểm nóng dưới lòng hành tinh cứ phun dung nham lên cùng một chỗ trong thời gian rất dài, chồng lớp này lên lớp khác. Ở Trái Đất, mảng Thái Bình Dương trượt dần qua điểm nóng Hawaii, nên thay vì một núi khổng lồ, ta có cả một chuỗi đảo.
Một ứng viên khác là đỉnh trung tâm của miệng hố Rheasilvia trên tiểu hành tinh Vesta, cao cỡ Olympus Mons tuỳ cách đo. Lại thêm một lần, "cao nhất" phụ thuộc mốc tính: trên những thiên thể không có biển, các nhà khoa học phải tự chọn một bề mặt tham chiếu, giống như geoid trên Trái Đất.
Hiểu nhầm hay gặp về núi cao nhất
Vài điều thường bị nói sai, kể cả trong các bài đăng lan truyền:
- "Everest cao nhất theo mọi nghĩa." Chỉ đúng với độ cao so với mực nước biển. Từ chân lên đỉnh, Mauna Kea dài hơn; xét khoảng cách tới tâm Trái Đất, Chimborazo đứng đầu.
- "Mỗi lần đo lại là núi thay đổi vài mét." Phần lớn chênh lệch giữa các lần đo đến từ phương pháp và định nghĩa (đá hay tuyết, mô hình geoid nào), không phải từ sự thay đổi thật của ngọn núi.
- "Trên đỉnh Everest không có oxy." Không khí vẫn chứa khoảng 21% oxy, chỉ là quá loãng; tổng lượng oxy trong mỗi hơi thở giảm mạnh vì áp suất thấp.
- "Núi cao nhất Việt Nam là núi cao nhất Đông Nam Á." Fansipan, khoảng 3.143 m theo số liệu quen dùng, là nóc nhà Đông Dương; ngọn cao nhất Đông Nam Á là Hkakabo Razi ở Myanmar, gần 5.900 m.
- "Olympus Mons cao gấp ba Everest." Con số này chỉ đúng khi so chiều cao từ chân Olympus Mons với độ cao trên mực nước biển của Everest, hai thước đo khác nhau. So cùng kiểu chân lên đỉnh thì Olympus Mons gấp khoảng hai lần Mauna Kea.
Câu hỏi thường gặp
Everest cao bao nhiêu mét theo số liệu mới nhất?
Con số chính thức hiện dùng là 8.848,86 m, do Nepal và Trung Quốc cùng công bố tháng 12/2020 sau các đợt đo năm 2019 và 2020. Đây là độ cao của mặt tuyết trên đỉnh so với mực nước biển trung bình, tính bằng định vị vệ tinh kết hợp đo trọng lực.
Vì sao sách cũ ghi Everest cao 8.848 m?
Con số 8.848 m đến từ khảo sát của Cục Đo đạc Ấn Độ năm 1955 bằng phương pháp tam giác đạc. Nó được dùng rộng rãi hơn nửa thế kỷ và chỉ lệch 0,86 m so với con số năm 2020, cho thấy phép đo thời đó đã rất tốt.
Mauna Kea có thật sự cao hơn Everest không?
Nếu tính từ chân núi dưới đáy Thái Bình Dương lên đỉnh, Mauna Kea dài hơn 10.000 m, vượt Everest. Nhưng phần lớn thân núi chìm dưới nước; phần nhô trên mặt biển chỉ khoảng 4.207 m. Vì thế Mauna Kea là núi cao nhất từ chân lên đỉnh, còn Everest là núi có đỉnh nằm ở độ cao lớn nhất so với mực nước biển.
Ngọn núi cao thứ hai thế giới là núi nào?
Ngọn cao thứ hai so với mực nước biển là K2, khoảng 8.611 m, nằm trên biên giới Pakistan và Trung Quốc thuộc dãy Karakoram. Dù thấp hơn Everest hơn 200 m, K2 thường được xem là khó leo hơn vì sườn dốc, đường lên kỹ thuật và thời tiết khắc nghiệt.
Có ngọn núi nào trên Trái Đất cao hơn 9.000 m so với mực nước biển không?
Không. Everest là ngọn duy nhất vượt 8.800 m và không có ngọn nào tới 9.000 m. Các nhà địa chất cho rằng vỏ Trái Đất khó giữ một khối núi cao hơn nhiều, vì đá ở chân sẽ bị ép biến dạng và núi bị bào mòn nhanh hơn khi càng cao.
Đứng ở đâu trên Trái Đất thì gần không gian nhất?
Nếu tính khoảng cách tới tâm Trái Đất, đỉnh Chimborazo ở Ecuador là điểm trên mặt đất xa tâm nhất, hơn đỉnh Everest khoảng 2 km, vì Trái Đất phình ra ở vùng xích đạo. Nếu tính độ cao so với mực nước biển thì vẫn là đỉnh Everest.