Điện thoại nóng lên khi sạc vì không có quá trình nạp năng lượng nào hiệu suất trăm phần trăm: một phần điện năng biến thành nhiệt trong pin lithium-ion (do điện trở trong và phản ứng hoá học), trong mạch quản lý sạc của máy, và cả trong củ sạc. Sạc càng nhanh, công suất càng lớn, lượng nhiệt sinh ra càng nhiều. Vì vậy máy ấm lên khi sạc là chuyện bình thường.
Điều đáng để ý là mức độ. Ấm tay là bình thường; nóng đến mức khó cầm, kèm mùi lạ, máy phồng lên hay báo nhiệt độ cao thì phải rút sạc ngay. Nhiệt độ cao lặp đi lặp lại còn làm pin chai nhanh hơn. Hiểu nhiệt sinh ra từ đâu giúp bạn sạc vừa an toàn vừa giữ pin bền, mà không cần tin những lời đồn như "sạc qua đêm làm nổ máy" hay "phải dùng cạn pin mới sạc".
Nhiệt sinh ra từ những đâu khi đang sạc
Một chiếc điện thoại đang sạc có ít nhất bốn nguồn nhiệt cùng lúc. Biết nguồn nào lớn giúp bạn giảm đúng chỗ:
| Nguồn nhiệt | Cơ chế | Khi nào nhiều nhất |
|---|---|---|
| Pin lithium-ion | Dòng điện đi qua điện trở trong của pin sinh nhiệt; phản ứng đưa ion lithium vào điện cực cũng toả nhiệt | Giai đoạn đầu sạc nhanh, dòng lớn, pin đang ở mức thấp |
| Mạch quản lý sạc trong máy | Chuyển đổi điện áp từ củ sạc về mức pin cần, mỗi lần chuyển đổi hao một phần thành nhiệt | Sạc công suất cao |
| Cuộn dây sạc không dây | Truyền năng lượng qua từ trường hao hụt nhiều hơn dây cáp; đặt lệch vị trí càng hao | Sạc không dây, nhất là đặt máy không đúng tâm |
| Chip xử lý, màn hình | Vừa sạc vừa chơi game, quay video, dẫn đường làm chip hoạt động mạnh | Dùng nặng trong lúc sạc |
| Môi trường | Máy nằm dưới nắng, trong xe hơi đóng kín, trên chăn gối không thoát nhiệt | Mùa hè, phòng kín, ốp dày |
Củ sạc cũng nóng lên vì nó chuyển điện xoay chiều từ ổ cắm thành điện một chiều điện áp thấp, và quá trình này cũng có hao phí. Củ sạc ấm là bình thường; củ sạc nóng bỏng tay, có mùi khét hoặc kêu rè rè là dấu hiệu nên thay.
Vì sao sạc nhanh và sạc không dây thường nóng hơn
Nhiệt sinh ra trong một điện trở tỷ lệ với bình phương cường độ dòng điện. Nói đơn giản, tăng dòng sạc gấp đôi thì phần nhiệt do điện trở sinh ra tăng khoảng gấp bốn. Sạc nhanh đưa năng lượng vào pin với công suất lớn trong thời gian ngắn, nên dù các kỹ sư đã thiết kế nhiều cách giảm hao phí, nhiệt vẫn tập trung hơn.
Để giảm nhiệt, nhiều hệ thống sạc nhanh tăng điện áp thay vì tăng dòng trên dây, rồi hạ áp trong máy; một số máy chia pin thành hai cell sạc song song; phần mềm theo dõi nhiệt độ liên tục và giảm công suất khi máy nóng. Đó là lý do bạn thấy máy sạc rất nhanh từ mức thấp đến khoảng một nửa hoặc tám mươi phần trăm, sau đó chậm hẳn: pin lithium-ion được sạc theo hai giai đoạn, giai đoạn dòng không đổi cho nhanh, rồi giai đoạn điện áp không đổi với dòng giảm dần để bảo vệ pin khi gần đầy.
Sạc không dây tiện nhưng kém hiệu quả hơn sạc dây. Năng lượng phải đi qua từ trường giữa hai cuộn dây; một phần thất thoát thành nhiệt ở cả đế sạc lẫn mặt lưng điện thoại. Nếu đặt máy lệch tâm, hoặc có vật kim loại nhỏ, thẻ từ kẹp giữa máy và đế, hao phí và nhiệt càng tăng. Ốp lưng dày cũng làm nhiệt khó thoát. Nhiều người thấy máy sạc không dây qua đêm ấm hơn sạc dây là vì vậy.
Nhiệt độ ảnh hưởng đến pin ra sao
Nóng làm pin chai nhanh hơn. Bên trong pin lithium-ion luôn có những phản ứng phụ chậm rãi làm hao dần lượng lithium hoạt động và làm dày lớp màng trên điện cực. Nhiệt độ cao đẩy nhanh các phản ứng này. Pin thường xuyên bị nóng khi sạc, hoặc để máy đầy pin trong nơi nóng, sẽ mất dung lượng nhanh hơn pin được giữ mát.
Đầy pin và nóng cùng lúc là tổ hợp bất lợi nhất. Pin ở mức sạc cao có điện áp cao, các phản ứng phụ diễn ra mạnh hơn. Cộng thêm nhiệt độ cao, quá trình lão hoá càng nhanh. Đó là lý do nhiều điện thoại hiện nay có chế độ sạc tối ưu: giữ pin ở khoảng tám mươi phần trăm suốt đêm và chỉ sạc nốt phần còn lại gần giờ bạn thường thức dậy.
Quá lạnh cũng không tốt khi sạc. Sạc pin ở nhiệt độ dưới khoảng 0 độ C có thể khiến lithium bám thành lớp kim loại trên điện cực thay vì đi vào bên trong, gây hao pin vĩnh viễn và tăng nguy cơ hỏng. Nhiều máy tự từ chối sạc khi quá lạnh. Ở Việt Nam chuyện này hiếm, trừ khi leo núi cao mùa đông.
Khoảng nhiệt độ dễ chịu. Nhiều nhà sản xuất khuyến nghị dùng máy trong môi trường khoảng 0 đến 35 độ C. Máy tự giảm tốc độ sạc, tạm dừng sạc hoặc hiện cảnh báo khi nhiệt độ vượt ngưỡng an toàn; đó là cơ chế bảo vệ, không phải máy hỏng.
Pin vẫn chai dù bạn làm đúng mọi thứ. Mỗi chu kỳ sạc xả đều làm pin hao một chút. Nhiều nhà sản xuất công bố pin giữ khoảng tám mươi phần trăm dung lượng sau vài trăm đến khoảng một nghìn chu kỳ tuỳ đời máy. Giữ mát chỉ làm chậm quá trình, không dừng được.
Dấu hiệu bình thường và dấu hiệu phải rút sạc ngay
Phân biệt nhanh bằng cảm giác và quan sát, không cần dụng cụ:
- Bình thường: mặt lưng hoặc vùng gần camera ấm tay khi sạc nhanh, nhất là trong nửa giờ đầu; củ sạc ấm; máy sạc chậm lại khi gần đầy.
- Nên điều chỉnh: máy nóng rõ khi vừa sạc vừa chơi game hay quay video, ốp dày, nằm trên chăn gối, gần cửa sổ nắng. Ngừng dùng nặng, tháo ốp, chuyển máy ra mặt bàn cứng thoáng.
- Phải rút sạc ngay: máy nóng đến mức khó cầm; có mùi khét, mùi hoá chất ngọt lạ; nghe tiếng xì; màn hình bị đội lên, khung máy hở ra, mặt lưng phồng; máy báo nhiệt độ cao và tắt.
- Pin phồng: ngừng sạc và ngừng dùng, không ấn, không chọc, không cố đóng khung máy lại; đặt máy trên bề mặt không cháy như nền gạch, xa đồ dễ cháy, rồi mang đến nơi sửa chữa uy tín để thay pin.
- Không làm: không cho máy đang nóng vào tủ lạnh hay ngăn đá để làm mát nhanh, vì hơi nước có thể ngưng tụ bên trong; không dội nước; không đặt trước quạt sưởi.
Sự cố cháy nổ pin điện thoại hiếm so với số máy đang dùng, nhưng khi xảy ra thường liên quan đến pin bị hư hại cơ học, pin kém chất lượng không rõ nguồn gốc, sạc không đạt chuẩn, hoặc máy bị đè, nung nóng lâu. Đó là những yếu tố người dùng tránh được.
Thói quen sạc giúp máy mát và pin bền
Không cần quy tắc phức tạp, vài thói quen dưới đây đã giải quyết phần lớn chuyện nóng máy:
- Dùng củ sạc và cáp đi kèm máy hoặc loại có chứng nhận an toàn rõ ràng; tránh đồ trôi nổi siêu rẻ không rõ nguồn gốc.
- Sạc trên mặt phẳng cứng, thoáng như mặt bàn; không sạc dưới gối, trên đệm, trong chăn, nhất là khi trẻ nhỏ ngủ cạnh.
- Khi máy nóng, tạm tháo ốp lưng dày hoặc ốp có kim loại.
- Hạn chế chơi game nặng, quay video dài, dẫn đường liên tục trong lúc đang sạc nhanh.
- Không để máy đang sạc dưới nắng, trên taplo xe hơi, trong cốp xe máy những ngày nóng.
- Bật chế độ sạc tối ưu hoặc giới hạn mức sạc nếu máy có; không cần đợi cạn pin mới sạc, sạc lúc khoảng hai mươi đến ba mươi phần trăm là hợp lý.
- Với sạc không dây, đặt máy đúng tâm đế sạc, bỏ thẻ từ, đồ kim loại khỏi giữa máy và đế.
Nếu máy nóng bất thường cả khi không sạc và không dùng nặng, hoặc pin tụt rất nhanh, có thể pin đã chai hoặc có ứng dụng chạy ngầm lỗi; kiểm tra tình trạng pin trong cài đặt và mang máy đi kiểm tra nếu cần.
Hiểu nhầm hay gặp về sạc điện thoại
"Sạc qua đêm làm nổ pin." Điện thoại hiện đại có mạch quản lý dừng sạc khi đầy và chỉ nạp bù chút ít khi pin tụt. Sạc qua đêm bằng thiết bị đạt chuẩn, trên bề mặt thoáng, không gây nguy hiểm trong điều kiện bình thường. Điều nên tránh là để máy đầy pin và nóng lâu, nên chế độ sạc tối ưu hữu ích.
"Phải xả cạn pin rồi mới sạc." Đây là lời khuyên từ thời pin niken cũ có "hiệu ứng nhớ". Pin lithium-ion không cần xả cạn; xả cạn thường xuyên thậm chí làm pin hao nhanh hơn.
"Sạc nhanh làm hỏng pin rất nhanh." Sạc nhanh có sinh nhiệt nhiều hơn, nhưng máy được thiết kế để kiểm soát nhiệt và giảm công suất khi cần. Mức hao do sạc nhanh có thật nhưng thường nhỏ hơn mức người dùng lo; nhiệt độ môi trường và thói quen để máy nóng lâu ảnh hưởng nhiều hơn.
"Củ sạc công suất lớn sẽ ép điện vào làm hỏng máy." Củ sạc chỉ cung cấp công suất mà máy "yêu cầu" qua thoả thuận giữa hai bên. Máy hỗ trợ công suất thấp sẽ chỉ nhận mức thấp. Nguy cơ thật đến từ củ sạc kém chất lượng không có mạch bảo vệ, không phải từ con số công suất lớn.
Câu hỏi thường gặp
Điện thoại nóng bao nhiêu độ thì đáng lo?
Người dùng hiếm khi đo được nhiệt độ chính xác, nên dựa vào cảm giác: ấm tay là bình thường, nóng đến mức khó cầm lâu hoặc máy tự hiện cảnh báo nhiệt độ là cần rút sạc, ngừng dùng và để máy nguội ở nơi thoáng.
Vì sao điện thoại nóng ở vùng gần camera khi sạc?
Chip xử lý, mạch quản lý sạc và các linh kiện điện tử thường được bố trí ở phần trên thân máy, gần cụm camera, nên nhiệt tập trung ở đó. Pin thường nằm ở giữa và nửa dưới thân máy, toả nhiệt đều hơn.
Có nên vừa sạc vừa gọi điện, lướt mạng không?
Gọi điện, nhắn tin, lướt mạng nhẹ trong lúc sạc thường không sao. Chơi game nặng, quay video dài hay dẫn đường liên tục khi đang sạc nhanh sẽ làm máy nóng nhiều, vừa làm sạc chậm lại vừa tăng hao pin. Nếu cần dùng nặng, có thể chuyển sang sạc chậm hơn.
Pin dự phòng có nóng như sạc trực tiếp không?
Pin dự phòng cũng toả nhiệt khi xả, và điện thoại vẫn nóng khi nhận điện như bình thường. Để pin dự phòng và điện thoại chồng lên nhau trong túi kín làm nhiệt khó thoát. Nên để thoáng và dùng pin dự phòng có nguồn gốc rõ ràng.
Ốp lưng có làm máy nóng hơn khi sạc không?
Ốp dày, ốp da, ốp có tấm kim loại có thể giữ nhiệt hoặc cản trở sạc không dây, làm máy nóng hơn. Ốp mỏng thông thường ảnh hưởng ít. Khi sạc nhanh mà máy nóng rõ, tháo ốp là cách đơn giản để giảm nhiệt.
Laptop, máy tính bảng có nóng khi sạc vì cùng lý do không?
Đúng vậy. Các thiết bị dùng pin lithium-ion đều toả nhiệt khi sạc vì điện trở trong của pin và hao phí chuyển đổi điện. Laptop lớn hơn, có quạt tản nhiệt, nhưng nguyên tắc giữ thoáng, không đặt trên chăn gối khi sạc vẫn giống nhau.