Nhiệt độ không khí cao nhất được Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO) công nhận là 56,7°C, đo tại Furnace Creek, Thung lũng Chết (California, Hoa Kỳ) ngày 10/7/1913. Thấp nhất là −89,2°C tại trạm Vostok ở Nam Cực ngày 21/7/1983. Nơi mưa nhiều nhất tính trung bình năm là làng Mawsynram ở bang Meghalaya, Ấn Độ, gần 12.000 mm mỗi năm.
Đằng sau mỗi con số là một câu chuyện về cách đo, cách kiểm và cả những kỷ lục từng bị gạch bỏ. Bài này đi qua các cực trị nóng, lạnh, mưa, khô của Trái Đất, giải thích vì sao nhiệt độ mặt đất đo bằng vệ tinh không được tính là kỷ lục chính thức, và điểm lại các mốc thời tiết đáng nhớ ở Việt Nam.
Ai công nhận một kỷ lục thời tiết
WMO duy trì một kho lưu trữ chính thức về các cực trị thời tiết và khí hậu. Khi có một con số mới được đề xuất, một ủy ban gồm các nhà khí hậu học từ nhiều nước sẽ xem xét: thiết bị đo là loại gì, được hiệu chuẩn khi nào, đặt trong lều khí tượng chuẩn hay để dưới nắng, ai đọc số, số liệu các trạm lân cận có hợp lý không, tình hình thời tiết hôm đó có giải thích được giá trị cực đoan không.
Quy trình này khắt khe đến mức có kỷ lục đã đứng gần một thế kỷ vẫn bị gạch. Năm 2012, sau một cuộc điều tra kéo dài, WMO bác bỏ con số 58°C đo tại El Azizia (Libya) năm 1922, từng được coi là nóng nhất thế giới suốt 90 năm. Lý do: người đọc số thiếu kinh nghiệm, dụng cụ đo không phù hợp, và số liệu lệch hẳn so với các trạm xung quanh. Sau quyết định đó, Thung lũng Chết lên ngôi.
Ngay cả con số 56,7°C năm 1913 cũng bị một số nhà nghiên cứu khí tượng nghi ngờ, vì các trạm gần đó hôm ấy ghi thấp hơn nhiều. WMO vẫn giữ kỷ lục này, nhưng đây là ví dụ cho thấy "chính thức" không có nghĩa là không ai tranh luận.
Các cực trị thời tiết nổi bật của Trái Đất
Bảng tổng hợp một số kỷ lục thường được dẫn theo kho lưu trữ của WMO và các tài liệu khí hậu học:
| Kỷ lục | Nơi | Giá trị | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Nhiệt độ không khí cao nhất | Furnace Creek, Thung lũng Chết, Hoa Kỳ | 56,7°C (1913) | Vẫn có nhà nghiên cứu đặt nghi vấn |
| Nhiệt độ không khí thấp nhất đo bằng nhiệt kế | Trạm Vostok, Nam Cực | −89,2°C (1983) | Trạm nằm trên lớp băng dày hơn 3 km |
| Lạnh nhất nơi có người định cư lâu dài | Verkhoyansk và Oymyakon, Siberia, Nga | Khoảng −68°C (cuối thế kỷ 19 đầu thế kỷ 20) | Hai làng vẫn tranh danh hiệu "cực lạnh" |
| Mưa nhiều nhất trung bình năm | Mawsynram, Meghalaya, Ấn Độ | Gần 12.000 mm/năm | Làng Cherrapunji kế bên giữ kỷ lục mưa trong 12 tháng liền |
| Mưa nhiều nhất trong 24 giờ | Foc-Foc, đảo Réunion (Pháp) | Khoảng 1.825 mm (1966) | Do một cơn bão nhiệt đới đi qua vùng núi |
| Khô nhất | Sa mạc Atacama, Chile | Có trạm trung bình dưới 1 mm/năm | Có nơi nhiều năm liền không có mưa đo được |
Mawsynram và Cherrapunji mưa nhiều vì địa hình: gió mùa mùa hè mang hơi ẩm từ vịnh Bengal thổi vào, gặp sườn đồi Khasi dựng đứng thì bị đẩy lên cao, lạnh đi và trút nước. Đây cũng là cơ chế khiến sườn đón gió của nhiều dãy núi ở Việt Nam mưa nhiều hơn hẳn sườn khuất gió.
Lạnh hơn cả −89,2°C: vệ tinh nhìn thấy gì
Trạm Vostok của Nga nằm gần giữa cao nguyên Đông Nam Cực, độ cao khoảng 3.500 m. Nơi đây khô, cao và đêm cực kéo dài nhiều tháng, nên mặt băng toả nhiệt vào không gian liên tục. Con số −89,2°C đo bằng nhiệt kế trong lều khí tượng, ở độ cao chuẩn khoảng 1,5–2 m trên mặt băng.
Từ dữ liệu vệ tinh, các nhà khoa học phát hiện có những trũng nhỏ trên cao nguyên mà mặt tuyết có thể xuống tới khoảng −98°C trong những đêm trời quang, gió lặng. Đây là nhiệt độ bề mặt đo bằng bức xạ hồng ngoại, không phải nhiệt độ không khí, nên không thay thế kỷ lục của Vostok. Nó cho thấy giới hạn lạnh tự nhiên của bề mặt Trái Đất: khi không khí đủ khô, gần như không có hơi nước giữ nhiệt lại.
Chiều ngược lại cũng vậy. Vệ tinh từng ghi nhận nhiệt độ mặt đất khoảng 70°C ở sa mạc Lut (Iran) và những vùng cát ở Mexico, Úc. Mặt đất sẫm màu dưới nắng gắt nóng hơn không khí rất nhiều, cũng như mặt đường nhựa giữa trưa hè ở Việt Nam có thể bỏng chân dù không khí chỉ khoảng 38°C. Vì vậy, khi đọc một tin "nơi đó nóng 70°C", hãy xem đó là nhiệt độ gì.
Vì sao các cực trị lại nằm ở những nơi ấy
Nơi nóng nhất thường là thung lũng thấp, khô và kín gió. Thung lũng Chết nằm dưới mực nước biển gần 90 m ở chỗ thấp nhất, bao quanh bởi núi cao. Không khí bị nung nóng không thoát đi được, lại bị nén khi chìm xuống từ sườn núi nên nóng thêm. Đất đá trơ trụi, gần như không có cây hay nước để làm mát bằng bốc hơi.
Nơi lạnh nhất là cao, khô và xa biển. Nam Cực vừa ở cực Nam, vừa có lớp băng dày hàng nghìn mét đưa mặt đất lên cao, vừa phủ trắng phản xạ phần lớn ánh nắng mùa hè. Siberia lạnh nhất trong số nơi có người ở vì nằm sâu trong lục địa, xa ảnh hưởng điều hoà của đại dương, mùa đông có khối khí áp cao lạnh và khô đè lên.
Nơi mưa nhiều nhất cần gió ẩm thổi đều vào một sườn núi dốc, còn nơi khô nhất thường nằm phía sau núi hoặc cạnh dòng biển lạnh. Atacama bị kẹp giữa dãy Andes chặn hơi ẩm phía đông và dòng biển lạnh Humboldt ngoài khơi phía tây, nơi không khí lạnh ở dưới, ấm ở trên nên khó tạo mây mưa.
Kỷ lục thời tiết ở Việt Nam
Nhiệt độ cao nhất từng đo được ở Việt Nam là 44,2°C tại trạm khí tượng Tương Dương (Nghệ An) ngày 7/5/2023, vượt kỷ lục cũ 43,4°C ghi ở Hương Khê (Hà Tĩnh) năm 2019. Vùng Bắc Trung Bộ hay có nắng nóng gay gắt do gió tây khô nóng, người dân gọi là gió Lào: gió từ phía tây vượt dãy Trường Sơn, trút mưa ở sườn bên kia, xuống tới sườn phía ta thì khô và nóng lên.
Phía lạnh, các con số thấp nhất từng được nhắc thuộc về những trạm vùng cao Tây Bắc, khoảng âm vài độ C trong những đợt rét đậm của thập niên 1970. Băng giá và tuyết rơi thỉnh thoảng xuất hiện ở Sa Pa, Mẫu Sơn, Mù Cang Chải, Y Tý; đợt rét tháng 1/2016 khiến tuyết phủ trắng nhiều vùng núi phía Bắc, thậm chí có mưa tuyết ở nơi lần đầu người dân thấy.
Về mưa, Bắc Quang (nay thuộc tỉnh Tuyên Quang sau sắp xếp năm 2025) được gọi là "rốn mưa" miền Bắc, tổng lượng mưa năm thường vượt 4.000 mm. Vùng núi Bạch Mã và dải đất Thừa Thiên Huế cũ (nay là thành phố Huế) cũng nổi tiếng mưa lớn; trận lũ lịch sử đầu tháng 11/1999 ở miền Trung có những trạm đo được lượng mưa hàng nghìn milimet chỉ trong vài ngày, là một trong những đợt mưa dữ dội nhất từng ghi nhận ở nước ta.
Hiểu nhầm hay gặp về kỷ lục thời tiết
Khi tin nóng lạnh "kỷ lục" lan truyền, đây là những điều cần để ý:
- Nhiệt độ ngoài trời đo bằng điện thoại hay đồng hồ ô tô không phải số liệu khí tượng. Trạm khí tượng đặt nhiệt kế trong lều sơn trắng, thông gió, cao khoảng 1,5–2 m, tránh nắng trực tiếp. Đồng hồ ô tô đỗ ngoài nắng có thể chỉ cao hơn thực tế nhiều độ.
- Nhiệt độ cảm nhận khác nhiệt độ không khí. Bản tin hay nhắc "cảm giác như 45°C" do kết hợp nhiệt độ và độ ẩm. Đây là chỉ số tham khảo về sức nóng với cơ thể, không phải kỷ lục nhiệt độ.
- Một ngày lạnh bất thường không phủ nhận xu hướng ấm lên. Thời tiết là chuyện từng ngày, khí hậu là trung bình nhiều chục năm. Các kỷ lục nóng mới được thiết lập ở nhiều nơi trong những năm gần đây nhiều hơn hẳn kỷ lục lạnh.
- "Nơi lạnh nhất thế giới" không phải Bắc Cực. Bắc Cực chủ yếu là băng trôi trên biển, nước biển bên dưới giữ nhiệt; Nam Cực là lục địa cao phủ băng dày nên lạnh hơn nhiều.
Khi gặp nắng nóng hoặc rét đậm bất thường
Kỷ lục thời tiết không chỉ là chuyện để đọc cho biết. Những đợt nóng, rét cực đoan ảnh hưởng thật tới sức khoẻ, nhất là người già, trẻ nhỏ và người có bệnh mạn tính. Vài điều cơ bản theo khuyến cáo chung của ngành y tế:
- Theo dõi bản tin dự báo của cơ quan khí tượng chính thức để biết trước đợt nắng nóng hay rét hại, thay vì tin những con số lan truyền không rõ nguồn.
- Ngày nắng nóng gay gắt, hạn chế ra ngoài từ khoảng 11 giờ đến 15 giờ, uống nước đều kể cả khi chưa khát, mặc quần áo sáng màu, rộng.
- Không để trẻ em hay vật nuôi ngồi trong ô tô đóng kín cửa dưới nắng dù chỉ vài phút; nhiệt độ trong xe tăng rất nhanh.
- Đợt rét đậm, giữ ấm đầu, cổ, bàn chân; không đốt than, đốt củi trong phòng kín vì nguy cơ ngộ độc khí CO.
- Người có dấu hiệu say nắng, mệt lả, lú lẫn, hoặc người già bị lạnh run kéo dài, tím tái cần được đưa tới cơ sở y tế sớm, không tự chữa theo mẹo truyền miệng.
Những điều trên là thông tin chung; với người có bệnh tim mạch, hô hấp hay đang dùng thuốc, nên hỏi bác sĩ về cách phòng tránh phù hợp với tình trạng của mình.
Câu hỏi thường gặp
Nơi nóng nhất thế giới là ở đâu?
Theo kỷ lục chính thức của Tổ chức Khí tượng Thế giới, nơi đo được nhiệt độ không khí cao nhất là Furnace Creek trong Thung lũng Chết, California, với 56,7°C năm 1913. Nếu tính nhiệt độ trung bình cả năm, vùng Dallol ở Ethiopia thường được nêu là một trong những nơi có người ở nóng nhất.
Kỷ lục nhiệt độ cao nhất Việt Nam là bao nhiêu?
Kỷ lục hiện nay là 44,2°C, đo tại trạm khí tượng Tương Dương, tỉnh Nghệ An, ngày 7/5/2023. Kỷ lục trước đó là 43,4°C ở Hương Khê, Hà Tĩnh, năm 2019. Cả hai đều ở Bắc Trung Bộ, vùng chịu ảnh hưởng mạnh của gió tây khô nóng.
Con người chịu được nóng đến mức nào?
Khả năng chịu nóng phụ thuộc cả nhiệt độ và độ ẩm, vì cơ thể làm mát bằng mồ hôi bay hơi. Không khí càng ẩm thì mồ hôi càng khó bay hơi. Khi nắng nóng gay gắt, nên uống đủ nước, tránh ra nắng giữa trưa, và đưa người có dấu hiệu say nắng như lú lẫn, ngừng ra mồ hôi đến cơ sở y tế ngay.
Vì sao Mawsynram mưa nhiều hơn cả rừng mưa nhiệt đới?
Rừng mưa nhiệt đới mưa đều quanh năm, còn Mawsynram nhận lượng mưa khổng lồ dồn vào mùa gió mùa. Gió ẩm từ vịnh Bengal gặp sườn đồi dốc đứng, bị đẩy lên cao, lạnh đi rồi đổ mưa liên tục. Tổng cộng cả năm vì thế vượt hầu hết các khu rừng mưa.
Có nơi nào trên Trái Đất chưa bao giờ có mưa không?
Một số vùng ở sa mạc Atacama và các thung lũng khô McMurdo ở Nam Cực có thể nhiều năm liền không ghi nhận lượng mưa đo được. Khó nói chắc một nơi chưa bao giờ có mưa, vì trạm đo chỉ có từ khoảng một thế kỷ nay, nhưng đây là những vùng khô nhất được biết.
Kỷ lục thời tiết có thay đổi vì biến đổi khí hậu không?
Có. Các tổ chức khí tượng ghi nhận số kỷ lục nóng mới được thiết lập ở nhiều quốc gia trong những năm gần đây nhiều hơn rõ rệt so với kỷ lục lạnh. Kỷ lục 44,2°C của Việt Nam năm 2023 cũng nằm trong xu hướng chung đó, dù mỗi sự kiện đơn lẻ còn chịu ảnh hưởng thời tiết ngắn hạn.