Động vật nhanh nhất, lớn nhất và nhỏ nhất thế giới: con số đo được và con số đồn thổi

Động vật nhanh nhất thế giới là chim cắt lớn (peregrine falcon) khi bổ nhào săn mồi, với tốc độ đo được trên 300 km/h. Trên mặt đất, nhanh nhất là báo săn (cheetah), khoảng 100 km/h trong quãng ngắn. Động vật lớn nhất từng sống là cá voi xanh, dài tới khoảng 30 m. Ở đầu kia của thang đo, loài có xương sống nhỏ nhất là vài loài ếch nhỏ hơn hạt đậu, chưa tới 8 mm.

Nhưng nhiều con số lan truyền trên mạng, như cá cờ bơi 110 km/h, lại dựa trên những phép đo cũ thiếu cơ sở. Bài này phân biệt kỷ lục đo bằng thiết bị hiện đại với kỷ lục chỉ là lời kể, và giải thích vì sao có giới hạn cho độ nhanh, độ lớn, độ nhỏ của một con vật.

Bảng kỷ lục động vật thường được dẫn

Các con số dưới đây là giá trị tham khảo từ các nghiên cứu và tài liệu sinh học phổ biến; mỗi kỷ lục có thể lệch tuỳ cách đo:

Lưu ý rằng mỗi loài thắng ở một điều kiện riêng. Chim cắt lớn nhanh nhất khi bổ nhào nhờ trọng lực, nhưng bay ngang thì chậm hơn nhiều. Báo săn chỉ giữ tốc độ đỉnh trong vài trăm mét rồi phải nghỉ. So sánh "ai nhanh nhất" mà không nói điều kiện là dễ hiểu sai.

Chim cắt lớn và báo săn: nhanh đến đâu và vì sao

Chim cắt lớn sống ở khắp các châu lục trừ Nam Cực, có mặt cả ở Việt Nam vào mùa di cư. Khi săn, nó bay lên cao rồi gập cánh bổ nhào xuống con mồi đang bay. Thân hình như giọt nước, lông cứng xếp sát, và các nghiên cứu cho thấy cấu trúc trong lỗ mũi giúp điều hoà luồng khí để phổi không bị tổn thương ở tốc độ cao. Các phép đo tốc độ bổ nhào, có lần dùng chim huấn luyện được thả từ máy bay kèm thiết bị đo, cho ra những con số trên 300 km/h.

Báo săn đổi tốc độ bằng cả cơ thể: cột sống dẻo co duỗi như lò xo giúp mỗi bước chạy dài tới khoảng 7 m, móng không thu vào hẳn như đinh giày bám đất, đuôi dài làm bánh lái khi đổi hướng. Nghiên cứu gắn vòng cổ định vị trên báo hoang dã ở Botswana ghi nhận tốc độ tối đa khoảng 93 km/h, còn số liệu từ các phép đo khác cao hơn chút. Điều đáng nể hơn tốc độ là khả năng tăng tốc và phanh gấp để bám theo con mồi đổi hướng.

Giới hạn của báo săn nằm ở nhiệt và sức bền: chạy hết sức làm thân nhiệt tăng nhanh, nên nó thường chỉ rượt trong khoảng 20–30 giây. Nếu không bắt được, báo bỏ cuộc và nằm thở dốc, đôi khi bị sư tử hay linh cẩu cướp mất mồi vừa săn được.

Cá cờ 110 km/h: một kỷ lục nên hoài nghi

Trên nhiều trang, cá cờ được gọi là loài cá nhanh nhất với tốc độ khoảng 110 km/h. Con số này bắt nguồn từ những thử nghiệm câu cá đầu thế kỷ 20, đo tốc độ dây câu bị kéo ra khỏi cuộn khi cá cắn câu. Cách đo ấy có nhiều sai số: dây có thể bị kéo theo quán tính, cá có thể lao theo sóng, và không ai đo tốc độ chính con cá.

Các nghiên cứu sau này về cơ bắp và cách bơi của cá cờ, cá kiếm, cá ngừ cho thấy tốc độ bơi nhanh nhất của các loài cá lớn có lẽ thấp hơn nhiều, có thể vài chục km/h trong những cú lao ngắn. Một lý do vật lý là hiện tượng tạo bọt khí: khi vây đuôi đập quá nhanh trong nước, áp suất quanh vây tụt mạnh tạo bọt, bọt vỡ có thể làm tổn thương mô và giảm lực đẩy.

Đây là ví dụ điển hình về cách một con số cũ được chép đi chép lại thành "sự thật". Khi gặp kỷ lục động vật, hãy hỏi: đo bằng gì, đo con vật tự do hay trong điều kiện đặc biệt, có nghiên cứu nào lặp lại không. Kỷ lục được nhiều nhóm đo bằng thiết bị khác nhau mới đáng tin.

Cá voi xanh: sinh vật lớn nhất từng sống

Cá voi xanh dài tới khoảng 30 m, những cá thể lớn nhất được đo thời săn cá voi công nghiệp đầu thế kỷ 20 có khối lượng ước tính trên 150 tấn. Trái tim của nó nặng cỡ vài trăm kilogram, lớn bằng một chiếc xe nhỏ. Dù khổng lồ, thức ăn chính lại là loài giáp xác nhỏ xíu gọi là nhuyễn thể (krill), mỗi ngày nuốt hàng tấn bằng cách há miệng đớp một ngụm nước khổng lồ rồi lọc qua những tấm sừng hàm.

Vì sao sinh vật lớn nhất lại sống dưới nước? Nước nâng đỡ cơ thể, nên xương không phải gánh toàn bộ trọng lượng như trên cạn; khủng long chân thằn lằn lớn nhất cũng chỉ ở khoảng vài chục tấn đến dưới trăm tấn theo phần lớn ước tính. Đại dương còn có nguồn thức ăn dồi dào theo mùa ở các vùng nước lạnh giàu dinh dưỡng, cho phép cá voi ăn thật nhiều trong vài tháng rồi di cư.

Năm 2023, các nhà cổ sinh vật công bố hoá thạch một loài cá voi cổ ở Peru, gợi ý nó có thể nặng ngang hoặc hơn cá voi xanh. Ước tính dựa trên một phần bộ xương nên nhiều nhà khoa học đặt dấu hỏi lớn, và cá voi xanh vẫn được xem là động vật lớn nhất được biết chắc chắn. Do bị săn bắt mạnh trong thế kỷ 20, cá voi xanh hiện vẫn là loài nguy cấp, được bảo vệ nghiêm ngặt.

Nhỏ nhất: vì sao động vật có xương sống không thể nhỏ hơn nữa

Năm 2012, các nhà khoa học công bố loài ếch Paedophryne amauensis ở Papua New Guinea, con trưởng thành dài trung bình khoảng 7,7 mm, nhỏ hơn đồng xu nhỏ nhất. Năm 2023, một loài ếch bí ngô ở Brazil được đo còn nhỏ hơn chút ít, khoảng 7 mm. Trong nhóm thú, chuột chù Etruscan nặng chưa tới 2 gram là một trong những loài nhỏ nhất theo khối lượng; dơi mũi lợn Kitti ở Thái Lan và Myanmar là ứng viên nhỏ nhất theo kích thước. Chim nhỏ nhất là chim ruồi ong ở Cuba, nặng khoảng 2 gram.

Có giới hạn cho độ nhỏ. Con vật càng nhỏ thì diện tích bề mặt so với thể tích càng lớn, nên mất nhiệt rất nhanh. Chuột chù và chim ruồi phải ăn gần như liên tục, tim đập hàng trăm đến hơn nghìn lần mỗi phút; nhịn ăn vài giờ có thể chết đói. Ếch không phải giữ thân nhiệt nên đi được xa hơn về phía nhỏ, nhưng lại gặp giới hạn khác: mắt, não, tai trong cần một kích thước tối thiểu để hoạt động.

Một kỷ lục vui về tốc độ tương đối: năm 2014, các nhà nghiên cứu đo được một loài ve bét nhỏ ở California chạy khoảng 322 lần chiều dài cơ thể mỗi giây. Quy đổi theo tỉ lệ thân người, đó là tốc độ hàng nghìn km/h. So theo tỉ lệ cơ thể, những sinh vật bé xíu thường "nhanh" hơn các loài khổng lồ rất nhiều.

Ở đầu lớn của thang đo cũng có giới hạn tương tự. Một con vật to gấp đôi về chiều dài sẽ nặng gấp khoảng tám lần, nhưng tiết diện xương chỉ tăng gấp bốn. Vì thế động vật trên cạn càng lớn càng phải có chân to, thẳng như cột và di chuyển chậm rãi; voi không thể nhảy, còn một con bọ chét nhảy cao gấp hàng chục lần thân mình. Quy luật tỉ lệ này, được Galileo nêu từ thế kỷ 17, giải thích vì sao những sinh vật khổng lồ trong phim ảnh không thể tồn tại ngoài đời.

Kỷ lục động vật gần Việt Nam và chuyện bảo vệ loài

Nhiều kỷ lục nêu trên có liên quan tới Việt Nam. Cá sấu nước mặn, loài có lực cắn mạnh nhất từng đo, từng sống ở vùng cửa sông Nam Bộ và Côn Đảo, nay gần như biến mất ngoài tự nhiên ở nước ta. Voi châu Á là loài thú trên cạn lớn nhất ở Việt Nam, quần thể hoang dã còn rất ít, chủ yếu ở Tây Nguyên và Đông Nam Bộ. Những loài cá voi lớn đôi khi xuất hiện ở vùng biển miền Trung, gần đây có những lần ghi nhận cá voi Bryde kiếm ăn gần bờ.

Câu chuyện kỷ lục động vật thường đi kèm câu chuyện bảo tồn. Những loài to lớn, chậm sinh sản như cá voi, voi, cá sấu lớn là những loài dễ bị săn đến cạn kiệt nhất. Ở Việt Nam, nhiều loài nói trên được bảo vệ theo pháp luật; săn bắt, nuôi nhốt, mua bán trái phép hay sử dụng sản phẩm từ chúng là hành vi vi phạm. Cách tốt nhất để yêu thích động vật kỷ lục là ngắm chúng ngoài tự nhiên hoặc qua phim tài liệu, ủng hộ các chương trình bảo tồn, và không mua sản phẩm từ động vật hoang dã.

Câu hỏi thường gặp

Con vật nào chạy nhanh nhất trên cạn?

Báo săn là động vật trên cạn nhanh nhất, đạt khoảng 90 đến 100 km/h trong quãng ngắn vài trăm mét. Linh dương sừng nhánh ở Bắc Mỹ chậm hơn chút nhưng giữ được tốc độ cao lâu hơn nhiều, nên trong cuộc đua đường dài nó có thể bỏ xa báo săn.

Chim cắt lớn bay ngang nhanh bằng khi bổ nhào không?

Không. Tốc độ trên 300 km/h chỉ đạt được khi chim gập cánh bổ nhào, tận dụng trọng lực. Khi bay ngang bình thường, chim cắt lớn chỉ đạt khoảng vài chục đến hơn 100 km/h. Một số loài chim như chim yến được cho là bay ngang rất nhanh.

Cá voi xanh có phải là cá không?

Không. Cá voi xanh là động vật có vú: thở bằng phổi, đẻ con, nuôi con bằng sữa và là động vật máu nóng. Tên gọi "cá" trong tiếng Việt chỉ do hình dạng và môi trường sống dưới nước, tương tự cá heo cũng là thú chứ không phải cá.

Động vật nào sống lâu nhất?

Kỷ lục tuổi được xác định chắc chắn thuộc về một con trai biển 507 năm tuổi vớt ở Iceland. Trong nhóm có xương sống, cá mập Greenland được ước tính sống vài trăm năm theo phương pháp đo carbon phóng xạ ở thấu kính mắt, nhưng sai số còn khá lớn.

Kỷ lục động vật trong sách cũ có đáng tin không?

Nhiều con số trong sách cũ dựa trên lời kể hoặc phép đo thô, như tốc độ cá cờ đo qua dây câu. Nên ưu tiên kỷ lục có nguồn là công bố khoa học gần đây, đo bằng thiết bị như vòng cổ định vị, camera tốc độ cao, và được nhiều nhóm nghiên cứu xác nhận.