Krzywy Las, nghĩa là "Rừng Cong", là một khu rừng nhỏ gần làng Nowe Czarnowo ở tây bắc Ba Lan, nơi khoảng 400 cây thông cùng gập ngang gần gốc một góc gần 90 độ rồi mới vươn thẳng lên, như những dấu hỏi xếp hàng. Những cây này được trồng vào khoảng năm 1930, và cho tới nay chưa có tài liệu nào xác nhận vì sao chúng cong như vậy.
Giả thuyết được nhiều người ủng hộ nhất là con người cố ý uốn cây non để lấy gỗ cong đóng đồ hoặc đóng thuyền, nhưng chiến tranh đã làm gián đoạn và người biết chuyện không còn. Bài này điểm lại các giả thuyết, phân tích điểm mạnh yếu của từng cái, và so sánh với những rừng cây hình thù lạ khác mà khoa học đã giải thích được.
Rừng Cong trông như thế nào
Krzywy Las nằm trong một khu rừng thông lớn hơn gần thị trấn Gryfino, tỉnh Tây Pomerania, không xa biên giới Đức. Phần lớn cây trong khu rừng mọc thẳng bình thường; chỉ một nhóm khoảng bốn trăm cây thông Scots (Pinus sylvestris) có hình dáng đặc biệt. Chúng mọc thẳng lên một đoạn ngắn từ mặt đất, rồi uốn cong gấp sang một bên, chạy gần như song song mặt đất một đoạn, sau đó lại vươn thẳng lên trời.
Điều khiến các nhà quan sát chú ý là sự đồng đều. Gần như tất cả các cây cong đều cong về cùng một hướng, khoảng hướng bắc, và độ cao chỗ cong tương tự nhau. Các cây cũng được trồng thành hàng, cách đều, cùng tuổi. Một hiện tượng tự nhiên ngẫu nhiên khó tạo ra sự đồng bộ đến vậy, và đó là manh mối quan trọng nhất trong mọi cuộc tranh luận.
Khi những cây này được trồng, vùng này còn thuộc nước Đức. Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, biên giới thay đổi, vùng đất được chuyển cho Ba Lan và cư dân cũ phải rời đi. Sự đứt gãy cư dân này giải thích phần lớn vì sao câu trả lời bị thất lạc: những người trồng và chăm cây, nếu có ghi chép, đã mang chúng đi hoặc làm mất trong chiến tranh.
Các giả thuyết về nguyên nhân
Con người uốn cây để lấy gỗ cong. Đây là giả thuyết được ủng hộ nhiều nhất. Trước khi có kỹ thuật uốn gỗ bằng hơi nước phổ biến, thợ đóng thuyền và làm đồ gỗ cần những khúc gỗ cong tự nhiên cho sườn thuyền, tay ghế, gọng xe. Uốn cây non bằng dây hay vật nặng trong vài năm đầu sẽ tạo ra gỗ cong đúng góc mong muốn. Điểm yếu: chưa tìm thấy tài liệu hay nhân chứng xác nhận.
Tuyết nặng đè cây non. Một trận tuyết dày có thể đè cong những cây con. Nhưng nếu vậy, cây ở khu rừng xung quanh cũng phải cong, và hướng cong sẽ không đồng đều đến thế. Giả thuyết này giải thích được việc cong, khó giải thích việc chỉ một nhóm cây bị ảnh hưởng.
Xe tăng cán qua trong chiến tranh. Có ý kiến cho rằng xe tăng đi qua đã đè rạp cây non, sau đó cây phục hồi và vươn lên. Tuy vậy, theo tuổi cây, chúng đã khoảng mười năm tuổi khi chiến tranh nổ ra, và việc xe tăng cán đều bốn trăm cây theo cùng một hướng là khó tin.
Từ trường, trọng lực bất thường. Loại giả thuyết này hay xuất hiện trên mạng nhưng không có cơ sở đo đạc. Các cây thẳng bình thường mọc ngay cạnh các cây cong, điều không thể xảy ra nếu có một lực bất thường tác động lên cả vùng.
Vì sao giả thuyết con người được ủng hộ nhất
Lý do chính là sự đồng đều của hiện tượng: cùng tuổi, cùng hàng lối, cùng hướng, cùng độ cao chỗ cong. Đó là dấu vết điển hình của một quy trình có chủ ý, giống như các hàng cây ăn quả được tỉa cành theo cùng một kiểu trong vườn. Cây thông non mềm dẻo, nếu được kéo nghiêng và giữ ở tư thế đó trong vài năm, thân sẽ hoá gỗ theo hình uốn.
Cơ chế sinh học của việc cây vươn thẳng lên sau chỗ cong cũng đã được hiểu rõ. Cây có khả năng cảm nhận trọng lực và tự điều chỉnh hướng mọc, gọi là tính hướng đất. Khi thân bị nghiêng, cây thông hình thành loại gỗ đặc biệt ở phía dưới thân gọi là "gỗ nén", đẩy phần ngọn ngóc lên. Vì thế, sau khi dây buộc được tháo hoặc vật đè bị dời đi, ngọn cây tự uốn lên thẳng đứng, để lại khúc cong ở gốc.
Nếu đúng như vậy, có lẽ người trồng định thu hoạch gỗ khi cây đạt cỡ đủ dùng, nhưng chiến tranh và việc dời dân đã khiến kế hoạch bỏ dở. Cũng có thể người trồng muốn thử nghiệm kỹ thuật nào đó. Dù thế nào, giả thuyết này vẫn cần một bằng chứng tư liệu, và đến nay nó vẫn được ghi là "giả thuyết có khả năng nhất", chưa phải kết luận.
Rừng Nhảy Múa ở Nga: một bí ẩn khác có lời giải tiềm năng
Trên mũi đất Curonian thuộc vùng Kaliningrad (Nga), có một khu rừng thông nổi tiếng với tên gọi "Rừng Nhảy Múa". Khác với Krzywy Las, thân cây ở đây không chỉ gập một lần mà xoắn vặn thành vòng tròn, xoắn ốc, uốn lượn theo nhiều hướng như đang nhảy múa. Rừng được trồng vào khoảng thập niên 1960 để giữ cồn cát ven biển.
Giả thuyết khoa học được nhắc nhiều là tác động của sâu non một loài bướm đêm hại chồi thông. Khi sâu ăn mất chồi ngọn của cây non, một chồi bên mọc lên thay thế, làm thân cây đổi hướng; lặp lại nhiều lần, thân cây trở nên xoắn vặn. Cùng với đó, gió mạnh từ biển và nền cát di động có thể góp phần uốn thân.
Cũng như Krzywy Las, quanh Rừng Nhảy Múa có nhiều câu chuyện huyền bí, nhưng các nhà nghiên cứu cho rằng những yếu tố sinh học và môi trường kể trên đủ để giải thích, dù chưa có nghiên cứu nào khẳng định chắc chắn yếu tố nào chiếm ưu thế. Khu rừng hiện nằm trong vườn quốc gia, khách tham quan đi theo lối gỗ để không làm hại rễ cây.
Những kiểu cây hình thù lạ và nguyên nhân đã biết
Không phải cây cong nào cũng bí ẩn. Nhiều hình dạng kỳ lạ có lời giải rõ ràng, và việc biết chúng giúp ta đánh giá những trường hợp còn chưa rõ:
| Hiện tượng | Ví dụ | Nguyên nhân đã biết |
|---|---|---|
| Cây "cờ" hoặc cây nghiêng theo gió | Cây ven biển, trên đèo gió mạnh | Gió thổi một chiều làm cành phía đón gió chết hoặc không mọc |
| Krummholz (cây lùn uốn khúc) | Cây ở giới hạn rừng trên núi cao, vùng cực | Gió lạnh, tuyết, băng làm cây không mọc cao được, bò sát mặt đất |
| Thân cây cong hình chữ J ở sườn dốc | Cây trên sườn đồi có đất trượt | Đất trượt dần làm gốc nghiêng, ngọn tự vươn thẳng lên |
| Cây được uốn có chủ đích | Bonsai, cây thế, nghệ thuật tạo hình cây sống | Con người buộc, uốn, tỉa trong nhiều năm |
| Thân xoắn ốc tự nhiên | Một số cây thông, cây bách | Thớ gỗ mọc xoắn, liên quan di truyền và môi trường |
Đặt Krzywy Las vào bảng này, ta thấy nó giống nhóm "cây được uốn có chủ đích" hơn cả, chỉ khác là ở quy mô cả một khu rừng thay vì một chậu cây. Người chơi cây thế ở Việt Nam hẳn sẽ thấy quen thuộc với kỹ thuật buộc dây, ghìm thân để tạo dáng, chỉ có điều mục đích ở đây được cho là kinh tế, không phải thẩm mỹ.
Đọc một "bí ẩn" trên mạng như đọc Krzywy Las
Rừng Cong là ví dụ tốt để luyện cách đọc những bài "bí ẩn chưa có lời giải" lan truyền trên mạng. Bước đầu tiên là tách điều đã chắc khỏi điều còn bỏ ngỏ. Ở đây, những điều chắc chắn gồm: vị trí khu rừng, số lượng cây khoảng bốn trăm, loài thông, thời điểm trồng khoảng năm 1930, hướng cong đồng đều. Điều còn bỏ ngỏ chỉ là ai làm và nhằm mục đích gì.
Bước thứ hai là xếp các giả thuyết theo khả năng giải thích được toàn bộ dữ kiện. Giả thuyết tuyết đè hay xe tăng giải thích được việc cây cong nhưng không giải thích được sự đồng đều và việc cây bên cạnh vẫn thẳng. Giả thuyết uốn có chủ ý giải thích được hầu hết, chỉ thiếu tư liệu. Giả thuyết lực bí ẩn không giải thích được gì mà còn mâu thuẫn với chính những cây thẳng mọc xen kẽ.
Bước thứ ba là để ý ngôn ngữ của bài viết. Những cụm như "khoa học bó tay", "không ai lý giải nổi" thường che đi việc các nhà nghiên cứu đã có giả thuyết hợp lý. Một "bí ẩn" trung thực sẽ nói rõ: phần nào đã biết, phần nào chưa biết, và cần loại bằng chứng gì để khép lại. Với Krzywy Las, bằng chứng ấy có thể là một cuốn sổ lâm nghiệp cũ trong kho lưu trữ nào đó ở Đức, hoặc phân tích vòng gỗ cho thấy dấu vết dây buộc thời cây còn non.
Cây thông Đà Lạt và những thân cây bị gió nặn ở Việt Nam
Ở Việt Nam, bạn có thể bắt gặp những phiên bản đời thường của hiện tượng cây bị môi trường nặn hình. Trên các đồi thông lộng gió ở Lâm Đồng, có những cây thông ba lá thân nghiêng, tán lệch hẳn về một phía, dấu vết của những mùa gió thổi theo cùng hướng năm này qua năm khác. Dọc bờ biển miền Trung, những hàng phi lao, cây bàng chắn gió thường có tán thấp, xoè ngang và nghiêng về phía đất liền.
Trên sườn núi cao như vùng gần đỉnh Fansipan, cây gỗ thấp dần, thân xoắn và phủ rêu, cành uốn khúc vì gió lạnh và sương mù quanh năm. Đây là kiểu rừng lùn mà các nhà sinh thái gọi chung là rừng cây lùn trên đỉnh núi, có nét tương đồng với krummholz ở vùng ôn đới.
Những hình ảnh này nhắc ta rằng thân cây là một cuốn nhật ký sống: nó ghi lại gió, tuyết, đất trượt, sâu bệnh và cả bàn tay con người. Đọc được cuốn nhật ký ấy, nhiều điều tưởng bí ẩn trở nên dễ hiểu. Krzywy Las vẫn còn một trang chưa đọc được, chỉ vì người viết đã rời đi mà không để lại chú thích.
Câu hỏi thường gặp
Rừng Cong Krzywy Las có được bảo vệ không?
Khu rừng được công nhận là di tích thiên nhiên và được bảo vệ, khách có thể đến tham quan theo lối đi. Việc leo trèo, chặt cành hay khắc lên thân cây bị cấm. Quy định cụ thể có thể thay đổi, nên tra thông tin của chính quyền địa phương trước khi đến.
Có thể tự uốn cây thông non thành hình cong không?
Về nguyên lý là có, giống kỹ thuật tạo dáng cây cảnh: buộc, kéo, ghìm thân cây non trong vài năm. Tuy vậy, uốn quá mạnh có thể làm gãy thân hoặc gây nứt vỏ, tạo đường cho sâu bệnh. Nên học từ người chơi cây cảnh có kinh nghiệm.
Gỗ cong tự nhiên còn được dùng trong đóng thuyền không?
Trong đóng thuyền gỗ truyền thống, gỗ cong tự nhiên vẫn được đánh giá cao vì thớ gỗ chạy theo đường cong, bền hơn gỗ cắt cong từ khúc thẳng. Ngày nay thợ thường dùng kỹ thuật uốn bằng hơi nước hoặc ghép lớp, nhưng ở nhiều làng nghề vẫn có người chọn những cành, thân cong sẵn.
Những cây cong ở Krzywy Las có khoẻ không?
Theo quan sát, các cây cong vẫn sống và phát triển như những cây thẳng xung quanh. Khúc cong ở gốc có thể làm thân chịu lực kém hơn trong bão lớn, nhưng sự tồn tại của chúng gần một thế kỷ cho thấy chúng đủ vững trong điều kiện bình thường.
Vì sao các cây cong đều hướng về phía bắc?
Chưa có lời giải chắc chắn. Nếu con người uốn cây, hướng bắc có thể chỉ là hướng thuận tiện khi làm việc theo hàng. Một số người liên hệ với hướng gió hay tuyết, nhưng không có bằng chứng thuyết phục. Sự đồng đều hướng là lý do chính để nghiêng về giả thuyết con người.