Hố lửa Darvaza là một hố sụt rộng khoảng 70 mét, sâu khoảng 30 mét giữa sa mạc Karakum (Turkmenistan), cháy liên tục từ nhiều thập niên nay vì khí tự nhiên, chủ yếu là metan, rò ra từ lòng đất qua hàng trăm khe nứt ở thành và đáy hố. Ban đêm, cả miệng hố đỏ rực, nên người ta gọi nó là "cửa địa ngục".
Câu chuyện thường được kể là các nhà địa chất Liên Xô khoan thăm dò năm 1971, đất sụt, rồi họ châm lửa đốt khí với hy vọng vài ngày sẽ tắt. Nhưng đây là phiên bản chưa được tài liệu lưu trữ nào xác nhận, và các nhà địa chất Turkmenistan kể một trình tự khác. Bài này tách phần đã rõ khỏi phần còn là truyền miệng.
Hố lửa nằm ở đâu và trông thế nào
Darvaza (còn viết là Derweze) là tên một ngôi làng nhỏ ở vùng Ahal, giữa sa mạc Karakum, cách thủ đô Ashgabat khoảng 260 cây số về phía bắc. Sa mạc này chiếm phần lớn lãnh thổ Turkmenistan, mùa hè nóng gay gắt, mùa đông có thể xuống dưới không độ. Gần hố lửa còn có hai hố sụt khác: một hố chứa nước đục, một hố chứa bùn sôi sục bọt khí, nhưng không cháy.
Miệng hố lửa có hình gần tròn, thành dốc. Lửa không bốc thành một ngọn lớn duy nhất mà là hàng trăm ngọn lửa nhỏ liếm dọc theo các khe đá ở thành và đáy hố, nơi khí thoát ra. Hơi nóng phả lên mặt người đứng ở mép hố từ khoảng cách khá xa, và có mùi khí đốt thoảng trong gió.
Ban ngày, hố trông như một vết lõm khói mờ trên nền cát xám. Phải đến khi trời tối, ánh lửa mới hiện rõ và chiếu đỏ cả vùng sa mạc xung quanh. Vì thế, khách tới đây thường cắm trại qua đêm cách hố vài trăm mét, đợi hoàng hôn rồi mới tiến lại gần.
Hố lửa hình thành thế nào: hai phiên bản kể chuyện
Phiên bản phổ biến nhất: năm 1971, các nhà địa chất Liên Xô khoan tìm dầu khí ở đây, khoan trúng một túi khí ngầm, nền đất sụt xuống kéo theo giàn khoan. Lo khí độc lan ra làng và đàn gia súc, họ châm lửa đốt cho khí cháy hết, tưởng vài tuần sẽ xong. Phiên bản này được báo chí quốc tế nhắc lại nhiều lần đến mức nghe như sự thật.
Thế nhưng một số nhà địa chất Turkmenistan đã kể rằng hố sụt hình thành từ thập niên 1960, và chỉ được châm lửa vào khoảng thập niên 1980. Nhà thám hiểm George Kourounis, người từng xuống đáy hố, cũng cho biết ông không tìm được tài liệu gốc nào ghi chép về vụ khoan hay vụ châm lửa. Các hồ sơ thăm dò thời Liên Xô, nếu có, chưa được công bố.
Điều chắc chắn là: khu vực này nằm trên một vùng có trữ lượng khí tự nhiên lớn, các hố sụt là kết quả của việc lớp đất phía trên mất chỗ đỡ, và khí từ dưới sâu vẫn liên tục thoát ra. Ai châm lửa, năm nào, vì lý do gì thì vẫn là câu hỏi chưa có tài liệu trả lời. Khi đọc các bài viết khẳng định chắc chắn "năm 1971", bạn nên hiểu đó là phiên bản phổ biến chứ chưa phải sự kiện đã được kiểm chứng.
Vì sao lửa không tự tắt
Nguồn khí gần như không cạn. Lửa ở Darvaza không đốt một lượng khí cố định mà đốt dòng khí liên tục rò ra từ một mỏ ngầm lớn. Chừng nào khí còn thoát lên qua các khe nứt, ngọn lửa còn có nhiên liệu. Khí tự nhiên chủ yếu là metan, cháy với không khí tạo ra khí carbonic và hơi nước.
Khí thoát ra qua rất nhiều khe. Nếu khí chỉ thoát qua một ống, người ta có thể bịt miệng ống. Ở đây khí len lên qua hàng trăm khe nhỏ trong thành và đáy hố, nên không có một "vòi" nào để khoá. Dập ngọn lửa này bằng nước hay bọt chữa cháy cũng vô ích: lửa tắt chỗ này thì khí vẫn rò, và có thể tích tụ rồi bắt lửa trở lại.
Tự bốc cháy lại dễ dàng. Đá thành hố đã bị nung nóng suốt nhiều năm. Kể cả khi ngọn lửa bị dập tạm thời, đá nóng và tia lửa còn sót lại dễ châm khí mới thoát ra. Muốn lửa tắt hẳn, cần cắt hoặc giảm đáng kể dòng khí từ bên dưới.
Để khí thoát mà không đốt lại tệ hơn. Metan là khí nhà kính mạnh hơn khí carbonic nhiều lần trong ngắn hạn. Đốt metan thành khí carbonic, xét riêng tác động khí hậu, là ít hại hơn để metan bay thẳng vào khí quyển. Đây là một lý do khiến việc "cứ để nó cháy" kéo dài suốt nhiều năm.
Người đầu tiên xuống đáy hố lửa
Năm 2013, George Kourounis, nhà thám hiểm người Canada chuyên đi tới những nơi khắc nghiệt như tâm bão và miệng núi lửa, đã thực hiện chuyến xuống đáy hố Darvaza trong một dự án có tài trợ của National Geographic. Ông mặc bộ đồ chịu nhiệt phản quang, đeo bình dưỡng khí và được treo bằng hệ thống dây kevlar chịu nhiệt căng qua miệng hố.
Mục tiêu chính không phải là kỷ lục mà là khoa học: ông lấy mẫu đất ở đáy hố để tìm xem có sinh vật nào sống được trong môi trường nóng, nhiều khí như vậy không. Phân tích sau đó tìm thấy vi khuẩn trong mẫu đất đáy hố, và đáng chú ý là chúng không có mặt trong mẫu đất lấy ở vùng sa mạc xung quanh. Phát hiện này được nhắc đến trong các cuộc thảo luận về sự sống ở môi trường cực đoan, kể cả khả năng sự sống trên những hành tinh khác có điều kiện khắc nghiệt.
Kourounis kể rằng chỉ ở dưới đáy chừng mười lăm phút nhưng đó là quãng thời gian căng thẳng nhất trong sự nghiệp của ông. Chuyến xuống hố được chuẩn bị gần hai năm, với các bài thử dây và trang phục chịu nhiệt. Đây không phải trải nghiệm du lịch nào có thể lặp lại.
Có dập tắt được không: kế hoạch của Turkmenistan
Chính quyền Turkmenistan nhiều lần tuyên bố sẽ xử lý hố lửa. Năm 2010, tổng thống khi đó là Gurbanguly Berdimuhamedow yêu cầu tìm cách lấp hoặc kiểm soát hố. Đầu năm 2022, ông lại chỉ đạo tìm phương án dập lửa, với lý do vừa lãng phí một nguồn khí có thể bán ra nước ngoài, vừa ảnh hưởng môi trường và sức khoẻ người dân quanh vùng.
Cách khả thi nhất không phải là phun nước hay lấp đất, mà là khoan các giếng xung quanh để thu khí trước khi nó thoát lên hố, giống cách xử lý một giếng khí bị rò. Năm 2025, phía Turkmenistan cho biết cường độ ngọn lửa đã giảm rõ rệt nhờ các giếng thu khí được khoan quanh khu vực. Tuy vậy, chưa có xác nhận độc lập rằng hố lửa sẽ tắt hẳn vào thời điểm nào.
Điều thú vị là hố lửa cũng đã trở thành một điểm du lịch hiếm hoi của đất nước ít mở cửa này. Việc dập tắt nó, nếu thành công, sẽ khép lại một hình ảnh đã đi vào nhiều bộ sưu tập ảnh về "những nơi kỳ lạ nhất Trái Đất". Nếu bạn đọc bài này vài năm sau, rất có thể "cửa địa ngục" đã chỉ còn là một hố khói âm ỉ.
Metan là khí gì và liên quan gì tới bếp gas nhà bạn
Metan là phân tử đơn giản nhất trong họ hydrocarbon, gồm một nguyên tử carbon và bốn nguyên tử hydro. Nó không màu, không mùi, nhẹ hơn không khí, và là thành phần chính của khí tự nhiên khai thác từ các mỏ như mỏ dưới sa mạc Karakum. Mùi khí đốt mà khách ngửi thấy gần hố lửa, nếu có, thường đến từ các hợp chất lưu huỳnh lẫn trong khí thô chứ không phải từ metan.
Khí trong bình gas đun nấu ở phần lớn gia đình Việt Nam lại là một thứ khác: khí dầu mỏ hoá lỏng, chủ yếu là propan và butan. Hai khí này nặng hơn không khí nên khi rò sẽ đọng sát sàn nhà, và vì bản thân chúng gần như không mùi, nhà sản xuất phải pha thêm một chất có mùi rất nồng để người dùng phát hiện được rò rỉ. Mùi "gas" quen thuộc trong bếp chính là mùi của chất tạo mùi ấy.
Metan cũng sinh ra ngay quanh ta: ở ruộng lúa ngập nước, bãi rác, ao bùn, trong dạ cỏ của trâu bò, và trong các hầm biogas mà nhiều gia đình nông thôn dùng để lấy khí đun nấu từ chất thải chăn nuôi. Chính vì metan có mặt rộng như vậy và là khí nhà kính mạnh, việc thu gom và đốt nó có kiểm soát, thay vì để thoát tự do, là chủ đề được bàn nhiều trong các chương trình giảm phát thải. Hố lửa Darvaza là phiên bản khổng lồ, ngoài tầm kiểm soát, của cùng một câu chuyện.
Những hiểu nhầm hay gặp về hố lửa Darvaza
Vì sức hút của cái tên "cửa địa ngục", nhiều thông tin về Darvaza bị thêm thắt. Một số điểm cần đính chính:
- "Hố lửa là núi lửa": không. Không có dung nham hay magma; lửa là khí tự nhiên cháy ở nhiệt độ thường của đá.
- "Chắc chắn do Liên Xô châm lửa năm 1971": đây là phiên bản phổ biến nhất nhưng chưa có tài liệu gốc xác nhận, và có phiên bản khác về thời điểm.
- "Hố lửa ngày càng lan rộng nuốt cả sa mạc": không có bằng chứng cho thấy hố mở rộng nhanh; kích thước được mô tả khá ổn định qua các năm.
- "Không ai sống nổi dưới đáy": vi khuẩn đã được tìm thấy ở đáy hố, cho thấy sự sống thích nghi được cả với môi trường này.
- "Có thể dập bằng cách đổ nước": không hiệu quả, vì khí vẫn tiếp tục rò; giải pháp phải là giảm dòng khí từ bên dưới.
Với những nơi nổi tiếng nhờ cái tên đáng sợ, cách đọc an toàn nhất là tách hiện tượng vật lý (khí cháy) khỏi câu chuyện được kể quanh nó (ai châm, năm nào). Phần đầu đã rõ; phần sau vẫn đang chờ tài liệu.
Câu hỏi thường gặp
Du khách có được đến hố lửa Darvaza không?
Từng có nhiều tour cắm trại qua đêm gần hố, nhưng Turkmenistan cấp thị thực khá chặt và quy định có thể thay đổi, nhất là khi đang có kế hoạch thu khí. Người muốn tới cần kiểm tra thông tin lãnh sự và quy định hiện hành trước khi lên kế hoạch.
Đứng ở mép hố lửa có nguy hiểm không?
Có. Mép hố không có rào chắn chắc chắn, đất ở rìa có thể lở, hơi nóng và khí thoát ra đều gây hại nếu đứng quá gần lâu. Gió đổi chiều có thể thổi khí và hơi nóng về phía người đứng. Nên giữ khoảng cách an toàn và theo chỉ dẫn của người dẫn đường địa phương.
Hố lửa thải bao nhiêu khí nhà kính?
Chưa có số liệu đo đạc độc lập được công bố rộng rãi về lượng khí cháy mỗi ngày ở Darvaza. Điều chắc chắn là khí metan cháy thành khí carbonic vẫn là khí nhà kính, và việc thu khí để dùng sẽ tốt hơn cả đốt lẫn để rò.
Trên thế giới còn ngọn lửa tự nhiên nào cháy lâu như vậy không?
Có. Yanar Dag ở Azerbaijan là một sườn đồi có lửa khí cháy liên tục, được ghi nhận từ lâu. Ở Thổ Nhĩ Kỳ có những ngọn lửa nhỏ Chimaera trên núi, do khí thoát qua khe đá, đã cháy từ thời cổ đại. Các mỏ than ngầm cháy âm ỉ cũng tồn tại ở nhiều nước.
Darvaza có liên quan đến một mỏ khí lớn không?
Turkmenistan nằm trong nhóm các nước có trữ lượng khí tự nhiên lớn nhất thế giới, và vùng quanh Darvaza thuộc khu vực có khí. Chính vì vậy chính quyền coi việc để khí cháy là lãng phí tài nguyên có thể xuất khẩu.