Câu "sét không bao giờ đánh hai lần một chỗ" sai hoàn toàn. Sét chọn đường dễ phóng điện nhất xuống mặt đất, và một vật cao, nhọn, dẫn điện tốt thì lần dông nào cũng là đường dễ nhất. Vì vậy các toà nhà chọc trời, tháp truyền hình, đỉnh núi bị sét đánh lặp đi lặp lại mỗi năm. Ngay trong một tia sét mà mắt ta thấy, thường đã có vài lần phóng điện liên tiếp theo cùng một kênh, tức là "đánh nhiều lần một chỗ" chỉ trong chưa đầy một giây.
Câu nói này ban đầu là một thành ngữ, ý rằng tai hoạ hiếm khi lặp lại với cùng một người. Nhưng khi bị hiểu theo nghĩa đen, nó trở thành lời khuyên nguy hiểm: có người tin chỗ vừa bị sét đánh là chỗ an toàn để trú. Bài này giải thích sét chọn đường ra sao, những kỷ lục bị sét đánh nhiều lần đã được ghi nhận, và vài điều cốt lõi để an toàn khi trời dông.
Một tia sét hình thành và "chọn" chỗ đánh ra sao
Sét giữa mây và mặt đất là một chuỗi sự kiện diễn ra trong khoảng một phần nhỏ của giây. Có thể tóm theo các bước sau:
- Tích điện trong mây dông. Trong đám mây vũ tích cao hàng chục cây số, các hạt băng, mưa đá nhỏ và giọt nước va chạm nhau trong luồng khí bốc lên mạnh. Va chạm làm tách điện tích: phần trên mây thường mang điện dương, phần dưới mang điện âm.
- Mặt đất phía dưới tích điện ngược dấu. Phần đáy mây âm làm mặt đất bên dưới tích điện dương, tập trung nhiều nhất ở những chỗ nhô cao và nhọn như ngọn cây, cột điện, nóc nhà.
- Tia tiên đạo đi xuống. Khi điện trường đủ mạnh, một kênh khí bị ion hoá yếu, gọi là tia tiên đạo, mò xuống từng bước, mỗi bước vài chục mét, rẽ nhánh nhiều hướng.
- Tia đón đi lên. Khi tia tiên đạo đến gần mặt đất, từ các vật nhô cao xuất hiện những tia phóng điện ngắn đi lên để "đón". Vật nào phóng được tia đón gặp tia tiên đạo sớm nhất sẽ là điểm sét đánh.
- Phóng điện ngược. Khi hai tia nối nhau, một dòng điện cực lớn chạy dọc kênh, nung không khí lên nhiệt độ cao hơn bề mặt Mặt Trời trong khoảnh khắc. Đây là tia chớp chói loá ta nhìn thấy; không khí giãn nở đột ngột tạo ra tiếng sấm.
- Các lần phóng tiếp theo. Kênh đã ion hoá vẫn dẫn điện tốt trong một thoáng, nên điện tích còn lại trong mây thường đổ xuống thêm vài lần theo đúng kênh cũ. Đó là lý do tia chớp đôi khi trông như nhấp nháy.
Nhìn vào chuỗi trên, có thể thấy vì sao sét quay lại chỗ cũ: điểm đánh được quyết định bởi hình dạng và độ cao của vật trên mặt đất. Những thứ đó không đổi sau một cú sét, nên lần dông sau chúng vẫn là ứng viên hàng đầu.
Những nơi và người bị sét đánh nhiều lần đã được ghi nhận
Các ví dụ dưới đây được nhắc đến bởi các cơ quan khí tượng và tổ chức ghi kỷ lục. Số lần là con số ước tính hoặc tổng hợp tại thời điểm công bố.
| Đối tượng | Điều được ghi nhận | Vì sao bị đánh nhiều |
|---|---|---|
| Toà nhà Empire State (New York) | Theo cơ quan thời tiết Mỹ, trung bình khoảng 20–25 lần mỗi năm | Cao hơn 400 m, có cột thu lôi trên đỉnh |
| Các tháp truyền hình, tháp viễn thông cao | Nhiều tháp được đo bị đánh hàng chục lần mỗi mùa dông | Cao, nhọn, bằng kim loại, nối đất tốt |
| Roy Sullivan, kiểm lâm ở Mỹ | Guinness ghi nhận bị sét đánh 7 lần trong khoảng 1942–1977 và sống sót | Làm việc ngoài trời nhiều năm ở vùng núi nhiều dông |
| Hồ Maracaibo (Venezuela) | Một trong những nơi có mật độ sét cao nhất thế giới theo dữ liệu vệ tinh | Địa hình và gió tạo dông gần như đêm nào cũng có |
| Cây cao đứng riêng giữa đồng | Thường mang nhiều vết sét cũ trên thân | Là điểm cao nhất trong vùng trống trải |
Trường hợp Roy Sullivan hay được kể như chuyện "xui hiếm có", nhưng nhìn kỹ thì phần lớn là do nghề nghiệp: người làm việc ngoài trời nhiều giờ, nhiều năm ở vùng dông thường xuyên sẽ có xác suất bị sét đánh cao hơn hẳn người làm văn phòng. Xui xẻo không cần đến; chỉ cần đứng ở chỗ sét hay đánh đủ lâu.
Cột thu lôi: bằng chứng sống cho thấy sét thích chỗ cũ
Nếu sét thật sự tránh chỗ đã đánh, cột thu lôi sẽ chỉ dùng được một lần. Thực tế ngược lại: cột thu lôi được thiết kế để bị sét đánh đi đánh lại suốt hàng chục năm. Ý tưởng này gắn với Benjamin Franklin giữa thế kỷ 18, người đề xuất đặt một thanh kim loại nhọn trên mái nhà, nối bằng dây dẫn xuống đất, để dẫn dòng sét đi theo đường an toàn thay vì xuyên qua kết cấu nhà.
Cột thu lôi không "hút" sét từ xa về như nhiều người nghĩ. Nó chỉ tạo ra một điểm phóng tia đón thuận lợi nhất trong khu vực nhỏ quanh công trình, để nếu sét đánh xuống khu đó thì đánh vào cột chứ không vào mái ngói, bồn nước hay dây điện. Vì cột luôn ở đó, cao và nhọn như cũ, nó tiếp tục bị đánh trong các trận dông sau. Hệ thống chống sét của các toà nhà, trạm biến áp ở Việt Nam cũng theo nguyên lý này và được kiểm tra định kỳ.
Một ngộ nhận đi kèm là "nhà có cột thu lôi thì cả xóm an toàn". Vùng bảo vệ của một cột thu lôi có giới hạn, phụ thuộc chiều cao và thiết kế. Người đứng ngoài trời cách xa công trình vẫn có thể bị sét đánh trực tiếp hoặc bị dòng điện lan qua mặt đất.
Những hiểu nhầm khác về sét hay gặp
"Trời chưa mưa thì chưa bị sét." Sét có thể đánh xuống cách vùng mưa của cơn dông hàng chục cây số. Nghe thấy sấm là bạn đã ở trong tầm của sét, dù trên đầu vẫn chưa có giọt mưa nào.
"Đồ cao su, dép tông giúp cách điện, không sợ sét." Dòng sét có điện áp hàng trăm triệu vôn, đã xuyên qua vài cây số không khí. Vài milimét cao su của đế dép hay lốp xe không thể ngăn được. Ô tô kín mui an toàn hơn ngoài trời là nhờ vỏ kim loại dẫn dòng điện chạy vòng bên ngoài, không phải nhờ lốp.
"Người bị sét đánh còn mang điện, chạm vào sẽ bị giật." Cơ thể người không tích điện sau khi bị sét đánh. Có thể và nên sơ cứu ngay cho nạn nhân (nếu nơi đó đã an toàn), vì nhiều trường hợp ngừng tim có thể được cứu nếu được hồi sức kịp thời. Gọi cấp cứu 115 càng sớm càng tốt.
"Kim loại trên người hút sét." Đồng hồ, dây chuyền nhỏ không làm tăng đáng kể khả năng bị sét đánh; điều quyết định là bạn đứng ở chỗ cao, trống trải hay không. Dù vậy, kim loại đang chạm vào người khi bị sét đánh có thể gây bỏng nặng hơn tại chỗ đó.
Sét gây hại cho người theo những đường nào
Đánh trực tiếp. Người là điểm cao nhất ở chỗ trống trải (giữa ruộng, trên bãi biển, trên đỉnh đồi) và trở thành điểm sét đánh vào. Đây là kiểu ít gặp hơn nhiều người nghĩ, nhưng thường nặng nhất.
Phóng điện ngang. Sét đánh vào một vật cao bên cạnh, như thân cây hay cột điện, rồi một phần dòng điện "nhảy" sang người đứng sát vì cơ thể người dẫn điện tốt hơn gỗ cây ẩm. Đó là lý do trú dưới gốc cây đứng riêng rất nguy hiểm, kể cả khi sét không nhắm vào người.
Dòng điện lan qua mặt đất. Khi sét đánh xuống đất, dòng điện toả ra xung quanh qua lớp đất và nước. Người hay vật nuôi đứng gần, nhất là đứng dạng chân, có thể bị dòng điện đi vào chân này và ra chân kia. Theo nhiều tổ chức an toàn sét, đây là cơ chế gây thương vong cho người và gia súc khá phổ biến; trâu bò chết hàng loạt trên đồng sau một cú sét thường do cơ chế này.
Tiếp xúc vật dẫn điện. Người đang chạm vào dây điện, hàng rào kim loại, đường ống nước, hay dụng cụ kim loại dài khi sét đánh vào hoặc gần những vật đó có thể bị dòng điện truyền tới. Trong nhà, sét đánh vào đường dây có thể truyền vào thiết bị đang cắm điện.
Tia đón đi lên. Như phần trên đã nói, các vật nhô cao phóng ra những tia điện ngắn đi lên để đón tia sét. Nếu một người tình cờ là một trong những điểm phóng tia đón, kể cả khi tia đó không nối được với tia sét chính, vẫn có thể bị thương. Đây là cơ chế mới được các nhà nghiên cứu chú ý nhiều hơn trong vài thập niên gần đây.
Ở Việt Nam, mùa dông và chuyện trú mưa dưới gốc cây
Việt Nam nằm trong vùng nhiệt đới gió mùa, có mùa dông kéo dài nhiều tháng, nhất là các tháng hè ở miền Bắc, Tây Nguyên và Nam Bộ. Mỗi năm báo chí đều đưa tin những vụ người bị sét đánh khi đang làm đồng, chăn trâu, đánh cá trên sông, hay trú mưa dưới gốc cây giữa cánh đồng. Điểm chung của nhiều vụ là nạn nhân ở chỗ trống trải hoặc ngay cạnh vật cao nhất xung quanh.
Trú dưới gốc cây đứng riêng là một trong những lựa chọn tệ nhất khi có dông: cây là điểm cao, sét đánh vào cây rồi có thể phóng ngang sang người đứng sát, hoặc dòng điện lan qua rễ, qua mặt đất ẩm. Đứng giữa ruộng nước, trên đê cao, trên thuyền giữa sông cũng nguy hiểm vì người trở thành điểm nhô cao nhất.
Lời khuyên chung của các cơ quan khí tượng và phòng chống thiên tai khá thống nhất: khi nghe sấm, vào ngay một toà nhà kiên cố hoặc ô tô kín mui; tránh xa cây đứng riêng, cột điện, mặt nước, đỉnh đồi; nếu bị kẹt ngoài trời không có chỗ trú, rời khỏi chỗ cao, ngồi xổm hai chân sát nhau, đầu cúi thấp, không nằm bẹp xuống đất. Chờ một thời gian sau tiếng sấm cuối cùng mới ra ngoài, vì phần đuôi cơn dông vẫn có thể có sét. Những hướng dẫn này nên được cập nhật theo khuyến cáo hiện hành của cơ quan chức năng.
Câu hỏi thường gặp
Một tia sét có thật sự gồm nhiều lần đánh không?
Có. Phần lớn tia sét từ mây xuống đất gồm nhiều lần phóng điện liên tiếp theo cùng một kênh, mỗi lần cách nhau vài chục phần nghìn giây. Mắt người thấy như một tia chớp nhấp nháy. Đây là ví dụ rõ nhất cho thấy sét đánh nhiều lần vào cùng một chỗ chỉ trong một khoảnh khắc.
Câu "sét không đánh hai lần một chỗ" từ đâu ra?
Đây vốn là một thành ngữ trong tiếng Anh, dùng theo nghĩa bóng rằng một chuyện hiếm hoi khó xảy ra lần nữa với cùng một người. Khi bị hiểu theo nghĩa đen, nó thành một ngộ nhận về vật lý. Câu nói vẫn được dùng như cách an ủi, nhưng không nên áp vào chuyện trú dông.
Chỗ vừa bị sét đánh có an toàn hơn để trú không?
Không. Chỗ đó bị sét đánh vì nó cao, nhọn hoặc trống trải, và những đặc điểm ấy vẫn còn nguyên. Trong cùng một cơn dông, sét hoàn toàn có thể đánh lại vào đúng vị trí. Hãy vào toà nhà kiên cố hoặc ô tô kín mui thay vì tìm chỗ "đã bị đánh rồi".
Ở trong nhà có cần làm gì khi có dông không?
Trong nhà kiên cố an toàn hơn nhiều so với ngoài trời. Dù vậy nên tránh tắm hoặc chạm vào đường ống nước kim loại, tránh đứng sát cửa sổ mở, hạn chế dùng thiết bị cắm điện có dây trong lúc dông mạnh và rút phích các thiết bị đắt tiền để giảm hư hại do quá áp.
Có cách nào biết sét đang ở xa hay gần không?
Đếm số giây từ lúc thấy chớp đến lúc nghe sấm rồi chia cho 3 sẽ ra khoảng cách ước tính bằng cây số, vì âm thanh đi khoảng một cây số mỗi ba giây. Tuy nhiên đã nghe được sấm nghĩa là đã ở trong tầm sét, nên phép đếm chỉ để biết, không phải để quyết định có cần trú hay không.
Máy bay bị sét đánh có nguy hiểm không?
Máy bay thương mại được thiết kế để chịu sét: vỏ dẫn điện cho dòng sét chạy bên ngoài rồi thoát ra ở chỗ khác. Theo nhiều tài liệu hàng không, trung bình mỗi máy bay chở khách có thể bị sét đánh khoảng một lần mỗi năm. Hành khách thường chỉ thấy chớp sáng và tiếng nổ, chuyến bay vẫn tiếp tục.