Áo sơ mi nam thường đính cúc ở nẹp bên phải người mặc, vạt trái đè lên vạt phải; áo nữ thì ngược lại, cúc ở bên trái, vạt phải đè lên. Quy ước này đã ổn định ở châu Âu từ khoảng thế kỷ 19, khi quần áo may sẵn lan rộng, rồi theo thời trang phương Tây ra khắp thế giới, kể cả Việt Nam.
Điều thú vị là chưa có văn bản lịch sử nào ghi rõ vì sao lại có sự khác biệt đó. Những gì ta có là một loạt giả thuyết, từ chuyện người hầu mặc đồ cho phụ nữ quý tộc, chuyện đàn ông rút kiếm, cho tới chuyện bế con và cưỡi ngựa. Bài này điểm lại từng giả thuyết, cái nào có lý, cái nào chỉ là giai thoại, và vì sao một quy ước không còn công dụng vẫn được giữ nguyên tới hôm nay.
Trước hết: thế nào là "cài bên trái" và "cài bên phải"
Chuyện bên trái, bên phải dễ gây nhầm vì người nhìn và người mặc đứng ngược chiều nhau. Quy ước được tính theo người mặc. Với áo sơ mi nam, hàng cúc được đính ở nẹp bên phải của người mặc, còn hàng khuyết (lỗ cài) nằm ở nẹp bên trái. Khi cài, vạt trái đè lên vạt phải. Người thuận tay phải cầm cúc bằng tay phải, tay trái giữ mép khuyết, đẩy cúc qua lỗ rất thuận.
Áo sơ mi nữ đảo lại: cúc ở nẹp trái, khuyết ở nẹp phải, vạt phải đè lên vạt trái. Với người thuận tay phải, cài kiểu này có phần ngượng hơn vì tay phải phải làm việc với khuyết, tay trái cầm cúc. Nhiều người không để ý vì đã quen từ nhỏ, nhưng nếu mặc thử áo của người khác giới, bạn sẽ thấy ngón tay mình lóng ngóng một chút.
Áo vest, áo khoác dạ và áo măng tô cũng theo cùng quy ước, và nhiều áo khoác có khoá kéo cũng đặt đầu kéo ở phía tương ứng. Tuy vậy, trên thị trường hiện nay có không ít hãng làm áo nữ cài theo kiểu nam, nhất là áo kiểu sơ mi công sở, áo dáng rộng và thời trang phi giới tính, nên quy ước không còn tuyệt đối.
Cúc áo có chức năng cài từ khi nào
Hạt có dạng giống cúc đã xuất hiện từ rất xa xưa. Các nhà khảo cổ tìm thấy những vật nhỏ bằng vỏ sò có lỗ ở khu vực văn minh lưu vực sông Ấn, niên đại khoảng hơn bốn nghìn năm trước, nhưng chúng được cho là đồ trang trí đính lên áo, không dùng để cài. Người xưa giữ áo bằng ghim, trâm, dây buộc, thắt lưng hay quấn vải.
Cúc đi kèm khuyết, đúng nghĩa đồ để đóng mở áo, được nhiều sử gia trang phục cho là phổ biến ở châu Âu khoảng thế kỷ 13. Nó cho phép may áo ôm sát người mà vẫn mặc vào cởi ra được, điều mà dây buộc làm kém hơn. Trong vài thế kỷ sau, cúc từng là món đồ xa xỉ: làm bằng bạc, ngà, đá, gắn chỉ thêu, và số lượng cúc trên áo là một cách khoe sự giàu có.
Chính vì cúc từng là đồ của tầng lớp khá giả, những giả thuyết về chuyện cúc nam nữ đảo bên phần lớn đều xoay quanh đời sống quý tộc. Khi đọc các giả thuyết đó, cần nhớ rằng trang phục của thường dân thời ấy ít được ghi chép và còn ít hơn nữa được giữ lại.
Năm giả thuyết hay được kể, và mức độ đáng tin
Người hầu mặc đồ cho phụ nữ quý tộc. Đây là giả thuyết phổ biến nhất. Phụ nữ giàu ở châu Âu thường được người hầu giúp mặc những bộ váy áo nhiều lớp. Người hầu đứng đối diện, đa số thuận tay phải, nên cúc đặt bên trái người mặc lại nằm bên phải người hầu, cài cho thuận. Lập luận hợp lý về mặt thao tác, nhưng chưa có tài liệu đương thời xác nhận đây là lý do được chủ đích đặt ra.
Đàn ông rút kiếm. Đàn ông thuận tay phải đeo kiếm bên hông trái. Vạt trái đè lên vạt phải giúp tay phải luồn vào trong áo hoặc rút kiếm mà không vướng mép vạt. Một biến thể nói rằng tay phải có thể đặt vào trong áo để giữ ấm hay cất đồ. Giả thuyết này giải thích phía áo nam, nhưng không cho biết vì sao áo nữ phải đảo ngược.
Bế con bên tay trái. Nhiều người mẹ bế con bằng tay trái, áp đầu bé gần ngực trái, tay phải rảnh để mở vạt áo khi cho bú. Vạt phải đè lên sẽ dễ mở bằng tay phải hơn. Ý này có lý về thao tác, nhưng cũng chỉ là suy luận, chưa có bằng chứng lịch sử.
Cưỡi ngựa ngồi một bên. Phụ nữ quý tộc châu Âu xưa thường cưỡi ngựa kiểu ngồi lệch, hai chân về một phía. Có ý kiến cho rằng cài vạt theo kiểu nữ giúp gió không lùa vào khe áo khi ngồi như vậy. Giả thuyết này kém phổ biến và khó kiểm chứng.
Một vị hoàng đế ra lệnh. Có những câu chuyện gán quy ước cho một nhân vật lịch sử nổi tiếng, chẳng hạn Napoleon. Các nhà sử học trang phục coi đây là giai thoại, không có sắc lệnh nào như vậy được tìm thấy.
Giả thuyết "phân biệt giới" thời may sẵn
Một hướng giải thích khác ít lãng mạn hơn nhưng được nhiều nhà nghiên cứu thời trang coi trọng: quy ước có thể chỉ mới cố định khi ngành may sẵn phát triển ở thế kỷ 19. Trước đó, quần áo được may đo theo từng người, chiều cài có thể tuỳ thợ và tuỳ vùng. Khi xưởng may sản xuất hàng loạt, họ cần một chuẩn chung, và việc đánh dấu áo nam, áo nữ bằng chiều cài là một cách đơn giản để phân loại hàng hoá, đồng thời gắn với hình mẫu nam nữ của thời ấy.
Nếu theo hướng này, các câu chuyện về người hầu hay thanh kiếm có thể là những lời giải thích được kể ngược lại về sau, để hợp lý hoá một quy ước đã có. Hiện tượng "kể ngược" như vậy rất hay gặp ở nguồn gốc đồ vật: con người thích một câu chuyện gọn gàng hơn là chấp nhận rằng nhiều thứ ra đời do thói quen dần dần và sự tình cờ.
Điều chắc chắn duy nhất: chưa có một lý do nào được chứng minh bằng tài liệu đương thời. Rất có thể nhiều yếu tố cùng góp phần, mỗi nơi một chút, rồi quy ước được ngành may và thương mại toàn cầu đóng khung. Khi đọc một bài khẳng định chắc nịch "đây là lý do thật", bạn nên coi đó là một giả thuyết được kể hay chứ không phải sự thật lịch sử.
Áo truyền thống phương Đông cài theo cách khác
Nhiều trang phục truyền thống châu Á có quy ước vạt riêng, không theo chuẩn châu Âu và không phân biệt nam nữ theo cùng kiểu. Ví dụ kimono của Nhật Bản, cả nam lẫn nữ đều mặc vạt trái đè lên vạt phải. Kiểu ngược lại, vạt phải đè lên vạt trái, theo phong tục chỉ dành cho người đã khuất khi khâm liệm, nên người Nhật rất để ý chuyện mặc đúng chiều.
Trang phục truyền thống của người Hán xưa cũng phân biệt hai kiểu vắt vạt, gọi là hữu nhậm và tả nhậm: một kiểu được coi là cách mặc của người Hoa Hạ, kiểu kia bị gắn với các tộc người du mục phía bắc trong sử sách cổ. Những quan niệm này cho thấy chiều cài áo từ lâu đã là một dấu hiệu văn hoá, không chỉ là chuyện tiện tay.
Áo dài Việt Nam thì có hàng khuy chạy từ cổ chéo sang vai rồi xuống dọc sườn bên phải người mặc, cách cài khác hẳn áo sơ mi có nẹp giữa thân. Khi người Việt chuyển sang mặc sơ mi, quần âu, chân váy theo kiểu phương Tây từ đầu thế kỷ 20, quy ước cúc nam bên phải, cúc nữ bên trái đi theo luôn bộ đồ, không qua một sự lựa chọn riêng nào.
Vì sao quy ước vẫn còn khi không ai còn người hầu
Ngày nay rất ít người có người hầu mặc đồ, gần như không ai đeo kiếm, và đa số phụ nữ tự cài áo của mình. Vậy vì sao xưởng may vẫn đính cúc áo nữ bên trái? Lý do chủ yếu là thói quen của cả chuỗi: rập mẫu, máy móc, công nhân, cửa hàng và người mua đều đã quen. Một chiếc áo nữ cài kiểu nam có thể làm khách hàng thấy "lạ tay" và tưởng là hàng lỗi.
Chi phí đổi cũng không chỉ là tiền. Nếu một hãng đổi chiều cài, khách mua áo hãng đó sẽ có tủ đồ lẫn lộn hai chiều, và nhiều người không thích điều đó. Vì vậy, thay đổi chỉ xảy ra ở những dòng sản phẩm mà khách chủ động tìm sự khác biệt, chẳng hạn thời trang phi giới tính hay đồ công sở dáng nam cho nữ.
Có một điểm thực tế nhỏ cho người mua: khi mua áo trên mạng, chiều cài là một dấu hiệu giúp nhận ra dáng áo được cắt cho cơ thể nào. Áo cắt cho nữ thường có độ chiết eo, khoảng ngực và độ dài tay khác áo nam. Nếu thấy áo "nữ" mà cài kiểu nam, hãy đọc kỹ bảng số đo vì có thể đó là dáng phi giới tính, rộng hơn bạn nghĩ. Ngược lại, người mua áo cho người thân ở xa cũng có thể dựa vào chiều cài để kiểm tra nhanh xem cửa hàng có gửi nhầm áo nam sang áo nữ hay không, trước khi cắt mác.
Câu hỏi thường gặp
Áo sơ mi nam cài bên nào tính theo người mặc?
Áo sơ mi nam đính cúc ở nẹp bên phải người mặc, khuyết ở bên trái, khi cài thì vạt trái nằm trên vạt phải. Đứng đối diện nhìn vào, bạn sẽ thấy hàng cúc nằm ở phía tay trái của mình, nên dễ nói nhầm.
Có phải áo nữ cài bên trái là vì phụ nữ thuận tay trái nhiều hơn?
Không. Tỷ lệ thuận tay trái ở nam và nữ không chênh lệch đến mức tạo ra quy ước may mặc. Đa số phụ nữ thuận tay phải, chính vì vậy chiều cài áo nữ mới bị coi là hơi ngược tay và sinh ra các giả thuyết về người hầu hay bế con.
Áo khoác có khoá kéo có phân biệt nam nữ không?
Nhiều áo khoác may sẵn có đặt đầu kéo và chốt theo quy ước tương tự, nam một bên, nữ một bên. Tuy nhiên các hãng không thống nhất tuyệt đối, đồ thể thao và đồ dáng rộng thường dùng chung một kiểu cho cả hai giới.
Đồng phục học sinh ở Việt Nam có theo quy ước này không?
Áo sơ mi đồng phục may sẵn thường theo quy ước chung của ngành may: áo nam cúc bên phải, áo nữ cúc bên trái. Đồng phục may đo ở tiệm thì tuỳ thợ, phụ huynh có thể yêu cầu nếu con thấy khó cài.
Có nên chọn áo nữ cài kiểu nam cho người lớn tuổi, khó cử động tay?
Với người thuận tay phải và cử động tay khó khăn, chiều cài kiểu nam có thể dễ hơn một chút. Ngoài chiều cài, cúc to, khuyết rộng, cúc bấm hoặc nẹp dán thường giúp ích nhiều hơn. Nên để người mặc thử trực tiếp.