Nấc cụt xảy ra khi cơ hoành, tấm cơ hình vòm ngăn ngực và bụng, bất ngờ co giật làm bạn hít vào một hơi rất nhanh; chỉ khoảng vài phần trăm giây sau, nắp thanh quản (thanh môn) đóng sập lại chặn luồng khí, tạo ra tiếng "hức" quen thuộc. Cả chuỗi này là một phản xạ, tức là xảy ra ngoài ý muốn, do một vòng thần kinh nối dạ dày, cơ hoành với thân não điều khiển.
Phần lớn cơn nấc tự hết sau vài phút và vô hại. Nó thường bị kích hoạt bởi những thứ rất đời thường: ăn quá nhanh, uống nước có ga, cười sặc, nuốt nhiều không khí. Điều thú vị hơn là khoa học vẫn chưa chắc nấc cụt để làm gì: có giả thuyết cho rằng đó là di sản từ tổ tiên sống dưới nước, có giả thuyết cho rằng nó giúp trẻ bú đẩy hơi ra khỏi dạ dày. Dưới đây là cơ chế, các giả thuyết, mẹo nào có lý và lúc nào nên đi khám.
Một cái nấc diễn ra thế nào
Một cái nấc nghe thì đơn giản nhưng là cả một chuỗi tín hiệu phối hợp. Có thể chia thành các bước như sau:
- Có thứ kích thích đầu vào. Dạ dày căng đột ngột vì ăn no, khí ga, thức ăn quá nóng hoặc quá lạnh, hay một cảm xúc mạnh. Tín hiệu đi theo dây thần kinh phế vị (dây số X) và các sợi thần kinh giao cảm lên não.
- Trung tâm ở thân não "bóp cò". Vùng thân não điều khiển hô hấp tiếp nhận tín hiệu và phát lệnh co cơ, không qua ý thức. Vì vậy bạn không thể ra lệnh "ngừng nấc" như ra lệnh ngừng nói.
- Cơ hoành và cơ liên sườn co giật. Lệnh đi xuống theo dây thần kinh hoành. Cơ hoành co mạnh và đột ngột, lồng ngực nở ra, không khí ùa vào.
- Thanh môn đóng sập. Rất nhanh sau đó, hai dây thanh khép lại. Luồng khí đang lao vào bị chặn đứng, va vào dây thanh và tạo tiếng "hức". Chính cú đóng này làm cái nấc nghe giật cục chứ không phải một hơi hít bình thường.
- Lặp lại theo nhịp. Cơn nấc thường lặp lại đều đặn, cách nhau vài giây đến cả chục giây, cho tới khi vòng phản xạ tự "nguội" đi.
Vì có hai nhánh đầu vào (dạ dày, thực quản, cổ họng) và đầu ra (cơ hoành), bất cứ thứ gì làm phiền vòng thần kinh này đều có thể sinh ra nấc: từ một ngụm nước ngọt có ga cho đến, hiếm hơn, các bệnh lý ở cổ, ngực hay não.
Những nguyên nhân thường gặp hằng ngày
Ăn quá nhanh, quá no. Dạ dày phình to nhanh nằm ngay dưới cơ hoành, kéo căng và kích thích nó. Đây là lý do nhiều người nấc sau bữa tiệc hoặc sau khi ăn vội một tô phở trong giờ nghỉ trưa.
Nước có ga, bia. Khí CO₂ giãn nở trong dạ dày làm dạ dày căng thêm; rượu bia còn làm thay đổi hoạt động thần kinh. Kết hợp ăn nhậu và nói cười liên tục là "công thức" nấc quen thuộc.
Nuốt nhiều không khí. Nhai kẹo cao su, hút thuốc, nói nhiều khi ăn, uống bằng ống hút nhanh khiến không khí theo vào dạ dày. Trẻ nhỏ khóc lâu cũng nuốt nhiều khí và dễ nấc sau đó.
Thay đổi nhiệt độ đột ngột. Ăn món rất cay, rất nóng rồi uống ngay nước đá; hoặc từ ngoài nắng bước vào phòng lạnh. Thực quản đi sát cơ hoành và dây phế vị nên phản ứng với nhiệt dễ lan sang phản xạ nấc.
Cảm xúc mạnh. Hồi hộp, phấn khích, cười sặc hay căng thẳng đều có thể châm ngòi. Đây là lý do có người nấc đúng lúc đang đứng trước đám đông.
Một số thuốc và tình trạng sức khoẻ. Một vài loại thuốc, trào ngược dạ dày thực quản, hay các bệnh ảnh hưởng tới dây thần kinh có thể gây nấc lặp đi lặp lại. Trường hợp này khác hẳn cơn nấc thoáng qua và cần bác sĩ đánh giá, không tự đoán.
Nấc cụt để làm gì? Hai giả thuyết đáng chú ý
Nhiều phản xạ có công dụng rõ ràng: ho để tống dị vật, hắt hơi để làm sạch mũi. Nấc thì không. Khi hít vào mà thanh môn đóng lại ngay, gần như chẳng có không khí nào vào phổi, nên nấc không giúp thở. Điều đó khiến các nhà khoa học đi tìm câu trả lời ở lịch sử tiến hoá và ở giai đoạn đầu đời.
Giả thuyết "di sản từ dưới nước". Một nhóm nhà nghiên cứu ở Pháp (Straus và cộng sự, năm 2003) chỉ ra rằng kiểu cử động của nấc, hít vào rồi đóng nắp đường thở, rất giống động tác thở của nòng nọc và một số loài lưỡng cư: chúng bơm nước qua mang nhưng phải đóng lối vào phổi để nước không tràn vào. Theo giả thuyết này, mạch thần kinh điều khiển động tác ấy vẫn còn sót lại ở thân não của động vật có vú, và nấc cụt là lúc nó "chạy nhầm".
Giả thuyết "giúp trẻ bú". Một giả thuyết khác (Howes, năm 2012) cho rằng nấc giúp trẻ sơ sinh đẩy bọt khí ra khỏi dạ dày sau khi bú: cú hít mạnh tạo áp suất âm trong lồng ngực, kéo khí từ dạ dày lên, nhường chỗ cho sữa. Điều này khớp với việc trẻ nhỏ nấc nhiều hơn hẳn người lớn.
Cả hai giả thuyết đều chưa được chứng minh dứt khoát, và chúng không loại trừ nhau. Điều chắc chắn hơn là nấc xuất hiện rất sớm: siêu âm cho thấy thai nhi đã nấc trong bụng mẹ, nhiều bà mẹ cảm nhận được những cú giật nhẹ đều đặn ở các tháng cuối. Một nghiên cứu tại University College London năm 2019 còn ghi nhận mỗi cái nấc ở trẻ sinh non tạo ra một đợt sóng não, gợi ý rằng nấc có thể giúp não non nớt "học" cách điều khiển các cơ hô hấp.
Các mẹo cắt cơn nấc: có lý đến đâu
Gần như ai cũng có một mẹo trị nấc truyền trong nhà. Phần lớn chưa được thử nghiệm bài bản, nhưng một số có cơ chế nghe hợp lý: làm tăng CO₂ trong máu (vốn ức chế phản xạ nấc) hoặc kích thích dây phế vị để "ngắt" vòng phản xạ.
| Mẹo | Cơ chế được cho là | Đánh giá |
|---|---|---|
| Nín thở 10–20 giây, lặp lại vài lần | CO₂ trong máu tăng nhẹ, làm dịu trung tâm hô hấp | Đơn giản, an toàn với người khoẻ; nhiều người thấy hiệu quả |
| Uống từng ngụm nước lạnh liên tục | Nuốt nhiều lần làm gián đoạn nhịp co cơ hoành, nước lạnh kích thích họng | Hợp lý, dễ làm; tránh uống quá vội gây sặc |
| Thở vào túi giấy | Hít lại khí đã thở ra, tăng CO₂ | Chỉ làm vài nhịp; không dùng túi ni lông, không áp dụng cho người có bệnh tim phổi |
| Ngồi co gối ôm sát ngực | Ép nhẹ lên cơ hoành | Vô hại, hiệu quả tuỳ người |
| Ngậm một thìa đường hoặc giấm | Kích thích mạnh vùng họng và dây phế vị | Có người thấy được; chưa có thử nghiệm đối chứng |
| Doạ cho giật mình | Cảm xúc đột ngột làm thay đổi nhịp thở | Kém tin cậy, dễ gây khó chịu; không nên làm với người lớn tuổi, người bệnh tim |
Lý do các mẹo "có vẻ hiệu quả" một phần là vì phần lớn cơn nấc vốn tự hết trong vài phút: làm gì đúng lúc nó sắp hết cũng sẽ được ghi công. Cách hợp lý là chọn mẹo an toàn nhất, kiên nhẫn vài phút, và đừng làm điều gì có thể gây sặc hay ngã.
Kỷ lục nấc và chuyện nấc ở trẻ nhỏ
Sách Kỷ lục Guinness ghi nhận trường hợp ông Charles Osborne, một người Mỹ, nấc liên tục khoảng 68 năm, từ năm 1922 đến năm 1990. Cơn nấc bắt đầu sau một tai nạn khi ông đang nâng một con lợn, và các bác sĩ thời đó cho rằng một mạch máu nhỏ trong não bị tổn thương. Dù vậy ông vẫn sống, lấy vợ, có con; cơn nấc chậm dần theo năm tháng và chỉ dừng hẳn khoảng một năm trước khi ông mất. Đây là ca rất hiếm, cho thấy nấc kéo dài thường có nguyên nhân thực thể chứ không phải "nấc bình thường lâu hơn".
Ở chiều ngược lại, trẻ sơ sinh nấc rất thường xuyên, có khi nhiều lần trong ngày, nhất là sau khi bú. Với trẻ khoẻ, đây gần như luôn là hiện tượng sinh lý: bé vẫn ngủ, vẫn bú, không khó chịu. Cha mẹ có thể cho bé ợ hơi giữa các cữ bú, cho bú khi bé chưa quá đói để bé không nuốt vội. Các mẹo dành cho người lớn như doạ, cho uống giấm, ấn vào mắt tuyệt đối không áp dụng cho trẻ nhỏ. Nếu trẻ nấc kèm nôn trớ nhiều, quấy khóc, bỏ bú hay chậm tăng cân thì đó là lúc cần đưa đi khám.
Khi nào nấc cụt cần đi khám
Cơn nấc bình thường kéo dài vài phút, cùng lắm vài giờ. Trong y khoa, nấc kéo dài hơn khoảng 48 giờ được gọi là nấc dai dẳng, và kéo dài trên một tháng là nấc khó trị. Hai tình trạng này không còn là chuyện vặt: chúng có thể làm mất ngủ, khó ăn, sụt cân, và đôi khi là dấu hiệu của một vấn đề nằm ở đâu đó dọc đường đi của dây thần kinh phế vị và dây thần kinh hoành, từ cổ họng, thực quản, dạ dày cho tới lồng ngực và não.
Bạn nên đi khám khi cơn nấc kéo dài quá hai ngày, khi nấc đi kèm đau ngực, khó thở, nôn ra máu, đau bụng dữ dội, hoặc kèm các dấu hiệu thần kinh như yếu tay chân, nói khó, chóng mặt. Người đang điều trị bệnh mạn tính hoặc vừa dùng thuốc mới mà bắt đầu nấc nhiều cũng nên báo cho bác sĩ. Bác sĩ sẽ tìm nguyên nhân gốc thay vì chỉ "cắt nấc", và việc dùng thuốc, nếu cần, phải do bác sĩ chỉ định.
Với cơn nấc thông thường, cách phòng đơn giản nhất cũng là thứ ít ai làm: ăn chậm hơn, chia bữa nhỏ, bớt nước có ga và rượu bia, không vừa ăn vừa nói cười quá nhiều. Nấc là một trong những phản xạ hiếm hoi mà đến nay khoa học vẫn chưa giải thích trọn vẹn, nhưng phần lớn thời gian nó chỉ là một lời nhắc nhỏ rằng bạn đã ăn hơi vội.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao uống rượu bia dễ bị nấc?
Bia và nước có ga đưa nhiều khí CO₂ vào dạ dày, làm dạ dày căng nhanh và kích thích cơ hoành nằm ngay phía trên. Cồn còn ảnh hưởng đến hoạt động thần kinh và làm giãn cơ thắt thực quản, dễ gây trào ngược. Thêm việc nói cười liên tục, nuốt nhiều không khí trong bữa nhậu nên cơn nấc rất hay xuất hiện.
Có thể tự ngăn mình nấc bằng ý chí không?
Không hẳn. Nấc là phản xạ do thân não điều khiển, không qua vùng não ra quyết định, nên không thể ra lệnh dừng như ngừng nói. Tuy vậy, các động tác có chủ ý như nín thở, nuốt liên tục hay thở chậm có thể tác động gián tiếp vào vòng phản xạ, nên nhiều người thấy cơn nấc dịu đi khi làm vậy.
Thai nhi nấc trong bụng có đáng lo không?
Thai nhi nấc là hiện tượng thường gặp, nhiều bà mẹ cảm nhận những cú giật nhẹ đều đặn ở các tháng cuối. Đa số các nhà nghiên cứu coi đây là một phần của quá trình phát triển hệ hô hấp và thần kinh. Nếu có thay đổi bất thường về cử động thai, bà mẹ nên báo bác sĩ sản khoa để được theo dõi.
Nấc cụt có liên quan đến việc có người nhắc mình không?
Đây là câu nói dân gian vui, không có cơ sở khoa học. Nấc là phản xạ thần kinh cơ, bị kích hoạt bởi dạ dày căng, khí ga, thay đổi nhiệt độ hay cảm xúc. Việc ai đó đang nói về bạn ở nơi khác không thể truyền tín hiệu tới cơ hoành của bạn.
Động vật có bị nấc không?
Có. Nấc đã được ghi nhận ở nhiều loài thú có vú như chó, mèo, ngựa, chuột và cả tinh tinh. Chó con nấc khá thường xuyên sau khi ăn uống vội hay chơi đùa phấn khích. Việc phản xạ này phổ biến ở nhiều loài củng cố ý tưởng rằng nó có gốc rễ lâu đời trong lịch sử tiến hoá.
Vì sao trẻ con nấc nhiều hơn người lớn?
Trẻ nhỏ bú, khóc và nuốt nhiều không khí, dạ dày lại nhỏ nên dễ căng. Hệ thần kinh điều khiển hô hấp của trẻ cũng đang hoàn thiện. Một giả thuyết cho rằng nấc giúp trẻ đẩy hơi ra khỏi dạ dày để bú được nhiều hơn. Khi lớn lên, tần suất nấc giảm dần đáng kể.