Tiếng "rắc" khi bẻ ngón tay xuất phát từ dịch khớp: khi bạn kéo giãn khớp, áp suất trong khoang khớp giảm đột ngột và một bọt khí hình thành trong dịch, gây ra âm thanh. Các nhà khoa học đã tranh luận gần nửa thế kỷ xem tiếng kêu đến từ lúc bọt khí vỡ hay lúc nó hình thành; dữ liệu chụp cộng hưởng từ và mô hình toán học gần đây cho thấy câu trả lời nằm ở khoảnh khắc bọt khí xuất hiện và co sụp một phần.
Câu hỏi được quan tâm hơn là bẻ khớp nhiều có làm viêm khớp, to khớp không. Theo các nghiên cứu hiện có, câu trả lời là không thấy liên quan với viêm khớp, kể cả trong một "thí nghiệm" kéo dài sáu mươi năm của một bác sĩ trên chính đôi tay mình. Dù vậy, có những kiểu tiếng khớp đáng để ý hơn. Bài này giải thích từ cấu tạo khớp đến lúc nào nên đi khám.
Bên trong một khớp ngón tay có gì
Các khớp ngón tay là khớp hoạt dịch, kiểu khớp phổ biến nhất ở tay chân. Hai đầu xương được bọc một lớp sụn trơn láng, và cả khớp được bao bởi một bao khớp kín. Bên trong bao là dịch khớp, một chất lỏng sánh như lòng trắng trứng giúp bôi trơn và nuôi dưỡng sụn. Dịch khớp hoà tan một lượng khí, chủ yếu là CO₂ và các khí khác có trong máu, giống như nước ngọt có ga hoà tan khí khi chai còn đóng kín.
Ở trạng thái bình thường, hai mặt khớp áp sát nhau, khoang khớp rất hẹp. Khi bạn kéo ngón tay, gập mạnh hay đan tay rồi đẩy ra ngoài, hai đầu xương bị tách xa nhau một chút. Bao khớp không giãn kịp, thể tích bên trong tăng lên trong khi lượng dịch không đổi, nên áp suất trong khoang khớp tụt xuống rất nhanh.
Hiện tượng chất lỏng tạo ra khoang khí khi áp suất giảm đột ngột được gọi là tạo bọt, hay xâm thực. Đây cũng là hiện tượng làm rỗ cánh quạt chân vịt tàu thuỷ, và là cách tôm gõ mõ tạo tiếng nổ bằng càng. Trong khớp ngón tay, nó diễn ra ở quy mô nhỏ hơn nhiều, chỉ đủ tạo ra tiếng "rắc" ta nghe được.
Bọt khí vỡ hay bọt khí hình thành: cuộc tranh luận nửa thế kỷ
Câu hỏi nghe đơn giản nhưng đã tốn của các nhà khoa học nhiều thập kỷ, vì mọi thứ diễn ra trong vài phần nghìn giây bên trong một khớp kín. Các mốc chính như sau:
| Mốc | Phát hiện | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| Năm 1947 | Hai nhà nghiên cứu ở Anh chụp X-quang khớp ngón tay khi kéo giãn, thấy xuất hiện một khoảng khí trong khớp | Lần đầu gợi ý tiếng kêu liên quan tới khí |
| Năm 1971 | Nhóm của Unsworth ở Anh cho rằng tiếng kêu là do bọt khí vỡ | Giải thích này thống trị sách giáo khoa nhiều thập kỷ |
| Năm 2015 | Nhóm của Kawchuk ở Canada quay cộng hưởng từ thời gian thực khi kéo ngón tay, thấy bọt khí hình thành đúng lúc có tiếng kêu và vẫn còn sau đó | Đảo ngược quan điểm cũ: tiếng kêu gắn với lúc bọt hình thành |
| Năm 2018 | Hai nhà nghiên cứu Chandran Suja và Barakat xây mô hình toán, cho thấy sự co sụp một phần của bọt khí tạo âm thanh khớp với tiếng kêu đo được | Dung hoà hai phía: bọt hình thành rồi co sụp một phần, không cần vỡ hết |
Đến nay có thể khẳng định tiếng kêu đến từ hiện tượng tạo bọt trong dịch khớp; chi tiết chính xác của khoảnh khắc phát ra âm thanh vẫn đang được nghiên cứu tiếp. Đây là ví dụ đẹp cho thấy một câu hỏi đời thường có thể cần cả máy cộng hưởng từ và toán học mới trả lời được.
Vì sao bẻ xong phải đợi một lúc mới kêu lại được
Ai hay bẻ tay đều biết: bẻ xong một ngón thì phải đợi một lúc, thường khoảng hai mươi phút, ngón đó mới kêu lại được. Nguyên nhân là sau khi bọt khí hình thành, khí cần thời gian để hoà tan trở lại vào dịch khớp. Trong khoảng thời gian đó, khoang khớp vẫn còn khí, nên kéo giãn tiếp không tạo được sự tụt áp suất đột ngột nữa.
Sau khi bẻ, khớp cũng có thể cử động rộng hơn một chút trong thời gian ngắn, đây là lý do nhiều người thấy "nhẹ nhõm", "dễ chịu" sau khi bẻ tay. Cảm giác này có thể đến từ việc các thụ thể trong bao khớp và cơ quanh khớp được kéo giãn, cộng với yếu tố thói quen. Nó tương tự cảm giác dễ chịu khi vươn vai.
Hiểu cơ chế này cũng giúp phân biệt: tiếng "rắc" do tạo bọt chỉ xảy ra một lần rồi phải đợi; còn những tiếng lục cục, lạo xạo lặp đi lặp lại mỗi lần cử động là chuyện khác, thường do gân hoặc dây chằng trượt qua chỗ gồ của xương, hoặc do bề mặt khớp không còn trơn láng.
Bẻ khớp có gây viêm khớp không: bằng chứng nói gì
Lời dặn "bẻ tay nhiều sẽ bị viêm khớp, to khớp" rất phổ biến. Điều thú vị là một trong những bằng chứng nổi tiếng nhất lại đến từ một thí nghiệm tự làm. Bác sĩ Donald Unger người Mỹ kể rằng hồi nhỏ ông bị người lớn trong nhà dặn như vậy. Ông quyết định bẻ khớp ngón tay trái ít nhất hai lần mỗi ngày, còn tay phải thì không, kéo dài khoảng sáu mươi năm. Cuối cùng, ông không thấy tay trái bị viêm khớp hay khác biệt gì so với tay phải. Ông công bố kết quả năm 1998 và nhận giải Ig Nobel năm 2009, giải thưởng hài hước dành cho những nghiên cứu "khiến người ta cười rồi nghĩ".
Dĩ nhiên một người với hai bàn tay chưa phải là bằng chứng khoa học mạnh. Nhưng các nghiên cứu quy mô lớn hơn cũng cho kết quả tương tự. Một nghiên cứu năm 2011 tại Mỹ so sánh người có thói quen bẻ tay lâu năm với người không bẻ và không thấy khác biệt về tỷ lệ thoái hoá khớp bàn tay. Một số nghiên cứu cũ hơn cũng không tìm thấy mối liên hệ này.
Có một nghiên cứu năm 1990 ghi nhận người hay bẻ tay có lực nắm tay yếu hơn và hay sưng tay hơn, nhưng kết quả này chưa được các nghiên cứu sau xác nhận. Cách đọc công bằng là: bằng chứng hiện có không ủng hộ việc bẻ khớp gây viêm khớp. Nếu bạn bẻ tay mà không đau, không sưng thì đó chủ yếu là chuyện thói quen, có thể làm người bên cạnh khó chịu vì tiếng kêu nhiều hơn là hại khớp của bạn.
Không chỉ ngón tay: những tiếng kêu khác của cơ thể
Ngón tay là khớp được bẻ nhiều nhất, nhưng cơ thể còn nhiều nguồn tiếng kêu khác, và không phải tiếng nào cũng do bọt khí. Khi bạn đứng dậy sau khi ngồi lâu và nghe đầu gối kêu "tách", đó có thể là gân hoặc dây chằng trượt qua một chỗ gồ của xương rồi bật về vị trí. Kiểu tiếng này có thể lặp lại mỗi lần bạn cử động theo cùng một cách, không cần chờ hai mươi phút như ngón tay.
Ở vai, khi xoay tay theo vòng tròn, nhiều người nghe tiếng lục cục do gân cơ trượt qua mỏm xương. Ở hàm, tiếng "cục" khi há miệng to có thể đến từ đĩa sụn nhỏ trong khớp thái dương hàm trượt khỏi vị trí rồi trở lại. Tiếng lạo xạo nhẹ và đều, như giẫm lên tuyết, thường xuất hiện khi bề mặt sụn không còn trơn láng như trước.
Phần lớn những tiếng kêu này không đau và không có ý nghĩa bệnh lý; các bác sĩ thường gọi chung là tiếng khớp sinh lý. Cơ thể người là một cỗ máy có hàng trăm khớp và hàng trăm gân, nên việc nó thỉnh thoảng phát ra vài tiếng động là chuyện bình thường. Điều quan trọng là để ý xem tiếng kêu đi kèm với cảm giác gì, như phần dưới đây.
Khi nào tiếng khớp đáng để ý
Kêu kèm đau. Tiếng "rắc" bình thường không đau. Nếu mỗi lần khớp kêu đều đau, hoặc đau tăng dần, đó là dấu hiệu cần được bác sĩ khám, không nên tiếp tục bẻ.
Kêu kèm sưng, nóng, đỏ. Khớp sưng nóng đỏ là dấu hiệu viêm, có thể do nhiều nguyên nhân khác nhau. Tiếng kêu lúc này không phải nguyên nhân mà là một triệu chứng đi kèm.
Khớp bị kẹt, không duỗi hoặc gập hết được. Ví dụ ngón tay bị kẹt ở tư thế gập rồi bật ra kèm tiếng kêu, hay đầu gối bị "khoá" không duỗi thẳng được. Những tình trạng này cần bác sĩ chuyên khoa đánh giá.
Tiếng lạo xạo ở đầu gối khi lên xuống cầu thang. Nhiều người khoẻ mạnh có tiếng lạo xạo nhẹ ở gối mà không đau. Nhưng nếu kèm đau, cứng khớp buổi sáng, khó đi lại, đặc biệt ở người lớn tuổi, nên đi khám để kiểm tra tình trạng sụn khớp.
Sau chấn thương. Khớp bắt đầu kêu sau một cú ngã, va đập hay vặn mạnh, nhất là kèm đau và sưng, cần được khám để loại trừ tổn thương dây chằng, sụn hay xương.
Bẻ cổ, bẻ lưng mạnh tay. Khác với ngón tay, vặn cổ mạnh, đặc biệt khi nhờ người khác bẻ, có thể gây hại cho mạch máu và dây thần kinh vùng cổ. Không nên tự vặn cổ hay để người không có chuyên môn bẻ cổ cho mình.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao có người bẻ tay được, có người không?
Khả năng tạo tiếng kêu phụ thuộc vào cấu tạo khớp, độ căng của bao khớp, lượng dịch khớp và độ linh hoạt của mỗi người. Người có khớp quá lỏng hoặc quá chặt đều có thể khó tạo được tiếng rắc. Không bẻ được tay không phải dấu hiệu khớp có vấn đề.
Bẻ khớp có làm khớp to ra không?
Chưa có bằng chứng thuyết phục cho thấy bẻ khớp làm ngón tay to ra. Khớp ngón tay to lên theo tuổi thường liên quan đến thoái hoá khớp hoặc các bệnh lý khớp khác, vốn có nhiều yếu tố như di truyền, tuổi tác, công việc dùng tay nhiều, không phải do thói quen bẻ tay.
Vì sao khi vươn vai hay xoay cổ chân cũng nghe kêu?
Những tiếng kêu này có thể do tạo bọt trong khớp giống ngón tay, hoặc do gân và dây chằng trượt qua chỗ gồ của xương khi cử động. Nếu không kèm đau, sưng hay hạn chế vận động thì thường là bình thường. Gân trượt có thể kêu lặp lại mỗi lần cử động.
Có nên bỏ thói quen bẻ tay không?
Nếu không đau thì không có lý do y khoa bắt buộc phải bỏ. Tuy nhiên, tiếng bẻ tay có thể làm người xung quanh khó chịu, và bẻ cổ, bẻ lưng mạnh tay thì nên tránh. Nếu muốn bỏ, có thể thay bằng động tác duỗi ngón tay nhẹ nhàng, nắm mở bàn tay.
Tiếng kêu khi bác sĩ nắn chỉnh cột sống là gì?
Đó cũng chủ yếu là hiện tượng tạo bọt trong các khớp nhỏ của cột sống khi bị kéo giãn nhanh. Tiếng kêu không phải bằng chứng xương đã được "nắn về chỗ cũ". Nắn chỉnh cột sống chỉ nên thực hiện bởi người có chuyên môn được đào tạo bài bản.