Theo ước tính của Văn phòng Tham khảo Dân số (Population Reference Bureau, Mỹ), tính tới năm 2022 đã có khoảng 117 tỷ người từng được sinh ra trên Trái Đất, kể từ khi loài người hiện đại xuất hiện. Với khoảng 8 tỷ người đang sống, người hiện nay chỉ chiếm chừng 7% tổng số người từng có mặt.
Con số này bác bỏ một câu nói từng lan truyền rằng "số người đang sống nhiều hơn tổng số người đã chết". Nhưng nó cũng là một ước tính dựa trên nhiều giả định, vì không có điều tra dân số nào cho thời tiền sử. Bài này giải thích cách các nhà nhân khẩu học đi đến con số 117 tỷ, những chỗ còn chưa chắc, và điều con số nói về lịch sử loài người.
Cách tính: chia lịch sử thành từng chặng
Phương pháp được biết đến rộng rãi nhất do nhà nhân khẩu học Carl Haub xây dựng, và về sau được Toshiko Kaneda cùng ông cập nhật. Ý tưởng là chia lịch sử loài người thành các chặng, mỗi chặng có một quy mô dân số ước tính ở đầu và cuối, cùng một tỷ suất sinh giả định. Từ đó tính số ca sinh trong từng chặng rồi cộng lại.
Điểm xuất phát được chọn là khoảng 190.000 năm trước Công nguyên, mốc gần với những bằng chứng hoá thạch sớm của người hiện đại vào thời điểm mô hình được xây dựng, với một nhóm rất nhỏ tổ tiên ban đầu. Các mốc tiếp theo dựa trên ước tính của giới khảo cổ và sử học: dân số vào thời kỳ bắt đầu nông nghiệp (khoảng 8000 trước Công nguyên), đầu Công nguyên, thời Trung cổ, năm 1650, 1750, 1850, 1900, 1950 và các năm gần đây có số liệu điều tra thật.
Phần quan trọng nhất là tỷ suất sinh. Với thời tiền sử và cổ đại, các nhà nghiên cứu giả định tỷ suất sinh rất cao, khoảng 80 ca sinh trên 1.000 người mỗi năm, vì phải sinh nhiều mới bù được tỷ lệ tử vong rất cao, đặc biệt ở trẻ nhỏ. Với thời hiện đại, tỷ suất sinh lấy từ số liệu thống kê. Thay đổi giả định này là thay đổi kết quả, vì thế con số cuối cùng chỉ có ý nghĩa về bậc độ lớn.
Một phép tính ví dụ giả định cho thấy cách làm: giả sử trong 1.200 năm đầu Công nguyên, dân số trung bình khoảng 300 triệu người và tỷ suất sinh khoảng 60 phần nghìn. Số ca sinh mỗi năm là 300 triệu × 0,06 = 18 triệu, nhân với 1.200 năm ra khoảng 21,6 tỷ ca sinh. Chỉ một chặng như vậy đã đóng góp hàng chục tỷ người vào tổng, gấp mấy lần dân số thế giới hôm nay.
Dân số thế giới qua các mốc lớn
Dưới đây là các mốc dân số thường được nhắc. Các mốc trước thế kỷ 20 là ước tính; các mốc sau dựa trên thống kê và ước tính của Liên Hợp Quốc:
| Mốc dân số | Thời điểm ước tính | Mất bao lâu từ mốc trước |
|---|---|---|
| 1 tỷ người | khoảng năm 1800 đến 1804 | toàn bộ lịch sử trước đó |
| 2 tỷ | khoảng năm 1927 | khoảng 120 năm |
| 3 tỷ | khoảng năm 1960 | khoảng 33 năm |
| 4 tỷ | khoảng năm 1974 | khoảng 14 năm |
| 5 tỷ | khoảng năm 1987 | khoảng 13 năm |
| 6 tỷ | khoảng năm 1999 | khoảng 12 năm |
| 7 tỷ | khoảng năm 2011 | khoảng 12 năm |
| 8 tỷ | ngày 15/11/2022 (mốc biểu tượng của Liên Hợp Quốc) | khoảng 11 năm |
Bảng cho thấy phần lớn sự tăng dân số tập trung trong hai thế kỷ gần đây: mất hàng trăm nghìn năm để lên một tỷ, nhưng chỉ hơn hai trăm năm sau đã lên tám tỷ. Nhờ y tế, vệ sinh, vắc xin và lương thực, tỷ lệ trẻ em sống sót tăng vọt, trong khi tỷ suất sinh chỉ giảm dần sau đó vài thế hệ.
Ở Việt Nam, Tổng cục Thống kê ghi nhận dân số đạt mốc 100 triệu người vào khoảng năm 2023. Như vậy cứ khoảng 80 người trên thế giới hiện nay thì có một người Việt Nam.
Vì sao người đang sống không thể là đa số
Câu nói "số người đang sống nhiều hơn số người đã từng chết" xuất hiện từ khoảng thập niên 1970, khi dân số thế giới tăng rất nhanh và nhiều người ấn tượng với tốc độ ấy. Nghe thì có vẻ hợp lý, vì dân số hôm nay rất lớn so với quá khứ. Nhưng tính toán cho thấy điều ngược lại: với khoảng 117 tỷ người từng sinh ra, người đang sống chỉ chiếm chừng 7%, tức cứ khoảng 14 người từng sinh ra thì mới có một người đang sống.
Lý do nằm ở thời gian. Dù dân số thời cổ đại nhỏ, chỉ vài triệu đến vài chục triệu người, nó kéo dài qua hàng nghìn thế hệ. Một dân số nhỏ nhưng sinh rất nhiều và chết rất sớm, lặp lại suốt hàng chục nghìn năm, cộng dồn lại thành một con số khổng lồ. Ước tính cho thấy riêng giai đoạn từ khi bắt đầu nông nghiệp đến đầu Công nguyên đã có hàng chục tỷ người được sinh ra.
Tỷ lệ tử vong trẻ em cao là yếu tố quyết định. Ở nhiều xã hội thời xưa, một tỷ lệ lớn trẻ không sống qua những năm đầu đời. Những đứa trẻ ấy vẫn được tính là người từng sinh ra, nên tổng số ca sinh rất lớn so với số người sống tới tuổi trưởng thành. Điều này cũng giải thích vì sao "tuổi thọ trung bình" thời xưa thấp như vậy.
Tuổi thọ thời xưa: con số trung bình đánh lừa thế nào
Tuổi thọ trung bình thấp không có nghĩa người lớn chết sớm. Khi nói tuổi thọ trung bình thời cổ đại chỉ khoảng 30 năm, điều đó chủ yếu do rất nhiều trẻ chết trong những năm đầu kéo con số trung bình xuống. Một người đã sống qua tuổi thơ thì có cơ hội sống tới 50, 60 tuổi hay hơn, dù vẫn thấp hơn ngày nay.
Ví dụ giả định để thấy rõ. Giả sử trong 10 đứa trẻ, 3 đứa mất khi còn sơ sinh, 7 đứa sống tới 60 tuổi. Tuổi thọ trung bình là (3 × 0 + 7 × 60) : 10 = 42 tuổi, dù không ai chết ở tuổi 42 cả. Con số trung bình mô tả cả nhóm chứ không mô tả một người điển hình.
Tuổi thọ ngày nay tăng chủ yếu nhờ cứu được trẻ em. Phần lớn mức tăng tuổi thọ trung bình trong thế kỷ 20 đến từ giảm tử vong trẻ em và bệnh truyền nhiễm. Mức tăng ở tuổi già cũng có nhưng chậm hơn.
Đọc số liệu tuổi thọ cần hỏi thêm. Khi gặp con số tuổi thọ của một thời kỳ hay một nước, hãy hỏi đó là tuổi thọ tính từ lúc sinh hay tính từ một độ tuổi nào đó. Hai cách tính có thể cho kết quả khác nhau hàng chục năm.
Những chỗ còn chưa chắc trong con số 117 tỷ
Chính các tác giả của ước tính cũng nhấn mạnh rằng đây là con số mang tính "đoán có căn cứ". Các nguồn không chắc chắn chính gồm:
- Mốc khởi đầu: loài người hiện đại xuất hiện từ bao giờ vẫn được tranh luận. Hoá thạch phát hiện ở Jebel Irhoud (Maroc), công bố năm 2017, được xác định niên đại khoảng 300.000 năm, sớm hơn mốc 190.000 năm của mô hình. Tuy nhiên dân số thời kỳ đầu rất nhỏ, nên lùi mốc khởi đầu không làm tổng thay đổi nhiều như ta tưởng.
- Dân số thời tiền sử: không có điều tra nào, chỉ có ước tính từ khảo cổ, di truyền học và mô hình sinh thái. Sai số có thể lên tới nhiều lần.
- Tỷ suất sinh cổ đại: con số khoảng 80 phần nghìn là giả định hợp lý cho một dân số gần như không tăng với tỷ lệ tử vong rất cao, nhưng thực tế mỗi vùng, mỗi thời kỳ một khác.
- Những biến cố lớn: dịch bệnh, nạn đói, chiến tranh làm dân số giảm đột ngột ở nhiều thời điểm, khó đưa đầy đủ vào một mô hình chia chặng thô.
Vì vậy, các nhà nhân khẩu học thường nói số người từng sống nằm trong khoảng 100 đến 120 tỷ, và 117 tỷ là ước tính trung tâm của một mô hình cụ thể. Điều chắc chắn là người đang sống chỉ chiếm một phần nhỏ, khoảng vài phần trăm, của tất cả những người từng có mặt trên Trái Đất.
Con số này nói gì về chúng ta
Một cách nhìn thú vị: mỗi người hôm nay là kết quả của một chuỗi tổ tiên không đứt đoạn kéo dài hàng nghìn thế hệ, trong một lịch sử mà phần lớn những người từng sinh ra đã không sống tới tuổi có con. Xác suất để đúng chuỗi tổ tiên ấy dẫn tới một người cụ thể là cực nhỏ, nhưng điều đó không có gì huyền bí: ai đang sống cũng là người có chuỗi tổ tiên như vậy.
Con số cũng cho thấy tốc độ thay đổi của thời đại hiện nay. Khoảng 7% của mọi người từng sống đang có mặt cùng lúc, trong khi hàng trăm nghìn năm trước, cả hành tinh có lẽ chỉ vài triệu người. Chưa từng có thời điểm nào nhiều người cùng chia sẻ một thế giới như hiện nay, và chưa từng có thời điểm nào tỷ lệ trẻ em sống tới tuổi trưởng thành cao như hiện nay.
Cuối cùng, câu chuyện 117 tỷ là một ví dụ đẹp về cách khoa học làm việc với điều không thể đo trực tiếp: chia bài toán thành từng phần, đặt giả định rõ ràng, nói rõ chỗ nào chưa chắc, rồi cập nhật khi có bằng chứng mới. Con số có thể còn thay đổi, nhưng phương pháp thì đáng học.
Câu hỏi thường gặp
Con số 117 tỷ có được cập nhật thường xuyên không?
Văn phòng Tham khảo Dân số đã công bố và cập nhật ước tính này nhiều lần, các bản trước cho con số khoảng 106 hay 108 tỷ. Mỗi lần cập nhật, phần tăng chủ yếu đến từ số ca sinh mới trong những năm gần đây và điều chỉnh giả định cho các chặng cổ đại. Con số hiện nay vào khoảng 117 tỷ tính tới năm 2022.
Mỗi năm thế giới có bao nhiêu ca sinh?
Theo ước tính của Liên Hợp Quốc, mỗi năm thế giới có khoảng 130 đến 140 triệu ca sinh trong những năm gần đây. Với tốc độ này, cứ khoảng bảy, tám năm, số người từng sinh ra lại tăng thêm khoảng một tỷ. Số ca sinh hằng năm đang dần ổn định và có xu hướng giảm ở nhiều nước.
Dân số thế giới sẽ tiếp tục tăng mãi không?
Theo kịch bản trung bình trong các báo cáo Triển vọng Dân số Thế giới gần đây của Liên Hợp Quốc, dân số thế giới có thể đạt đỉnh vào khoảng giữa đến cuối thế kỷ 21 rồi giảm nhẹ, do tỷ suất sinh ở nhiều nước đã xuống dưới mức thay thế. Đây là dự báo có độ bất định, phụ thuộc vào xu hướng sinh trong các thập niên tới.
Vì sao tỷ suất sinh thời cổ đại phải cao như vậy?
Khi tỷ lệ tử vong trẻ em và người trẻ rất cao, mỗi phụ nữ phải sinh nhiều con thì dân số mới giữ được hoặc tăng chậm. Nếu tỷ suất sinh thấp như ngày nay mà tử vong vẫn cao như thời xưa, dân số sẽ giảm nhanh và biến mất. Tỷ suất sinh cao vì thế là điều kiện để loài người tồn tại qua thời tiền sử.
Có thể biết chính xác ai là tổ tiên chung của mọi người không?
Di truyền học có thể truy ngược dòng ADN ty thể theo dòng mẹ và nhiễm sắc thể Y theo dòng cha tới những tổ tiên chung, nhưng đó chỉ là hai dòng trong vô số dòng tổ tiên. Mỗi người có hàng triệu tổ tiên ở vài chục thế hệ trước, nên khái niệm "một tổ tiên chung" phức tạp hơn nhiều so với cách hiểu thông thường.
Số người từng sống có bao gồm người tiền sử như Neanderthal không?
Ước tính 117 tỷ chỉ tính loài người hiện đại, từ mốc khởi đầu mà mô hình chọn. Người Neanderthal và các nhóm người cổ khác không được tính vào, dù di truyền học cho thấy người hiện đại ngoài châu Phi mang một tỷ lệ nhỏ ADN Neanderthal do từng giao phối với họ.