Mưa cá và mưa ếch là hiện tượng có thật, đã được ghi nhận nhiều lần trên khắp thế giới, dù hiếm. Giải thích được nhiều nhà khí tượng ủng hộ nhất là vòi rồng trên mặt nước (waterspout) hoặc dòng thăng mạnh trong cơn dông hút nước nông cùng sinh vật nhỏ lên cao, mang đi một quãng rồi thả xuống theo mưa. Tuy vậy, chưa có ai ghi lại trọn vẹn quá trình từ lúc cá bị hút lên tới lúc rơi xuống.
Một số "trận mưa cá" nổi tiếng lại có thể có lời giải khác: cá trồi lên từ sông ngầm khi mưa lớn, hay chim thả rơi con mồi. Bài này điểm lại những trường hợp được ghi nhận, phân biệt phần đã chắc với phần còn tranh cãi, và giải thích vì sao chuyện nghe như cổ tích lại khả thi về mặt vật lý.
Từ ghi chép cổ đại tới tin tức thời nay
Mưa động vật xuất hiện trong ghi chép từ rất lâu. Học giả La Mã Pliny Già, trong bộ Lịch sử tự nhiên viết vào thế kỷ 1, đã nhắc tới những trận mưa ếch và mưa cá. Qua nhiều thế kỷ, các báo cáo tương tự rải rác khắp châu Âu, châu Á, châu Mỹ, có khi kèm cả mưa nhện, mưa sâu, mưa hạt cây.
Thời hiện đại, tin tức và mạng xã hội giúp những báo cáo này dễ kiểm chứng hơn. Năm 2010, thị trấn Lajamanu ở Lãnh thổ Bắc Úc, nằm sâu trong nội địa cách xa biển, được báo chí đưa tin có cá nhỏ rơi xuống cùng trận mưa lớn; người dân nói hiện tượng tương tự từng xảy ra ở đây trước đó. Cuối năm 2021, chính quyền thành phố Texarkana (Mỹ) đăng thông báo về những con cá nhỏ rơi xuống đường phố trong một cơn dông.
Điểm chung của các trường hợp đáng tin là: sinh vật rơi xuống thường nhỏ, nhẹ, cùng một loại hoặc vài loại, rơi trong hoặc ngay sau cơn dông mạnh, và thường là loài sống ở vùng nước nông gần đó. Chính những đặc điểm ấy là manh mối để các nhà khí tượng tìm cơ chế.
Vòi rồng nước hút cá lên trời như thế nào
Giải thích phổ biến nhất dựa trên vòi rồng nước, tức một cột không khí xoáy mạnh nối từ đám mây dông xuống mặt hồ, sông hay biển. Quá trình được hình dung như sau:
- Một đám mây dông phát triển mạnh trên vùng nước, tạo dòng không khí bốc lên rất nhanh.
- Một cột xoáy hình thành, chạm xuống mặt nước, tạo thành vòi rồng nước nhìn thấy được nhờ hơi nước ngưng tụ.
- Ở vùng nước nông, xoáy mạnh có thể cuốn theo nước, bùn và sinh vật nhỏ như cá con, ếch nhái, nòng nọc.
- Dòng thăng trong mây giữ các vật nhẹ lơ lửng, gió trên cao mang chúng đi xa, có thể hàng chục cây số.
- Khi dòng thăng yếu đi hoặc đám mây trút mưa, các vật nặng hơn hạt mưa rơi xuống trước, thường trên một diện tích nhỏ.
Cơ chế này giải thích được vì sao sinh vật rơi xuống thường cùng cỡ: dòng khí chọn lọc theo trọng lượng, vật quá nặng không được cuốn lên, vật nhẹ hơn bay xa hơn. Nó cũng giải thích vì sao có cá chết đông cứng, vì ở trên cao nhiệt độ rất thấp. Điểm yếu của giả thuyết là chưa ai quan sát đầy đủ một vòi rồng hút cá rồi thả xuống ở nơi khác.
Vì sao vật nặng hơn hạt mưa vẫn bay lên được
Nghe chuyện cá bay lên mây, nhiều người nghi ngờ: một con cá nặng hơn giọt mưa rất nhiều, làm sao gió giữ nổi? Câu trả lời nằm ngay ở một hiện tượng quen thuộc hơn: mưa đá. Hạt mưa đá lớn lên bằng cách bị dòng thăng trong mây dông giữ lơ lửng, đưa lên đưa xuống qua vùng nước lạnh, mỗi lần lại phủ thêm một lớp băng. Hạt càng lớn, dòng thăng càng phải mạnh mới giữ được nó.
Các cơn dông mạnh có thể tạo ra mưa đá cỡ quả bóng bàn, quả trứng gà, có khi lớn hơn. Hạt mưa đá lớn nhất từng được đo chính thức ở Mỹ rơi xuống thị trấn Vivian, bang South Dakota, năm 2010, có đường kính khoảng hai mươi phân và nặng gần một cân. Muốn giữ một khối băng như vậy trên không đủ lâu để nó lớn lên, dòng thăng phải mạnh khủng khiếp.
So với khối băng ấy, một con cá con hay một chú ếch nhỏ chỉ nặng vài gram tới vài chục gram. Về mặt vật lý, dòng khí trong một cơn dông mạnh hoàn toàn đủ sức nâng chúng. Điều khó hơn là giai đoạn đầu: sinh vật phải ở đủ gần mặt nước, ở vùng nước đủ nông, đúng lúc một xoáy mạnh quét qua. Sự trùng hợp ấy hiếm, và đó là lý do mưa cá hiếm, chứ không phải vì nó bất khả thi.
Yoro, Honduras: "mưa cá" hằng năm và lời giải khác
Trường hợp nổi tiếng nhất là thành phố Yoro ở Honduras, nơi người dân kể rằng gần như năm nào, vào mùa mưa khoảng tháng 5 đến tháng 7, sau một trận dông dữ dội ban đêm, sáng ra lại thấy hàng trăm con cá nhỏ còn sống giãy trên những bãi đất trống. Người địa phương gọi là Lluvia de Peces (mưa cá) và từ cuối thập niên 1990 đã có lễ hội mừng hiện tượng này.
Câu chuyện ở Yoro không khớp gọn với giả thuyết vòi rồng. Hiện tượng lặp lại đều đặn ở cùng một vùng, cá thường còn sống, và theo một số mô tả là loài cá nước ngọt sống trong bóng tối, mắt kém hoặc mù. Vì vậy, một giả thuyết khác được đưa ra: mưa lớn làm dòng sông ngầm hay hang ngầm dưới vùng đất đá vôi dâng nước, đẩy cá lên mặt đất qua các khe, và khi nước rút cá bị mắc lại.
Cả hai giả thuyết đều chưa được kiểm chứng trọn vẹn, vì hiện tượng thường diễn ra vào ban đêm, giữa mưa bão. Điều chắc chắn là cá ở Yoro có thật, được nhiều người chứng kiến, còn chuyện chúng rơi từ trời xuống hay trồi từ đất lên thì vẫn là câu hỏi mở. Đây là ví dụ cho thấy cùng một cái tên "mưa cá" có thể chứa những hiện tượng khác nhau.
Mưa đỏ ở Kerala: khi cơn mưa mang theo bào tử
Một họ hàng gần của mưa cá là những trận "mưa màu". Mùa hè năm 2001, bang Kerala ở miền nam Ấn Độ chứng kiến nhiều đợt mưa có màu đỏ như máu kéo dài vài tuần, nhuộm đỏ quần áo phơi ngoài trời. Hiện tượng gây hoang mang lớn, và nhiều giả thuyết được đưa ra, từ bụi sa mạc tới mảnh thiên thạch.
Nghiên cứu do chính phủ Ấn Độ chủ trì sau đó kết luận các hạt đỏ trong nước mưa là bào tử của một loài tảo thuộc chi Trentepohlia, loại tảo sống thành lớp màu cam đỏ trên vỏ cây, đá và tường ẩm, rất phổ biến ở vùng đó. Bào tử bị cuốn vào khí quyển rồi rơi xuống cùng mưa. Có một nhóm nghiên cứu từng đưa ra ý tưởng các hạt đỏ là tế bào từ ngoài Trái Đất, nhưng giả thuyết này không được giới khoa học chấp nhận.
Ở nhiều nơi khác, mưa màu vàng, đỏ, nâu thường do bụi sa mạc hoặc phấn hoa bị gió mang đi xa. Châu Âu đôi khi có mưa bụi đỏ do bụi Sahara bay qua Địa Trung Hải. Cũng như mưa cá, đây là những hiện tượng tưởng lạ mà có cơ chế rất trần thế: khí quyển là một băng chuyền khổng lồ mang theo mọi thứ đủ nhẹ.
Phân biệt mưa động vật thật và tin đồn
Không phải mọi tin "trời mưa ra cá" đều đáng tin. Một số dấu hiệu giúp bạn đánh giá khi đọc một tin như vậy:
- Có nhiều người độc lập chứng kiến, có ảnh và video ghi rõ thời gian, địa điểm, đi kèm báo cáo thời tiết về cơn dông mạnh.
- Sinh vật là loài nhỏ, sống ở vùng nước nông trong khu vực, không phải cá lớn hay loài từ đại dương xa.
- Có cơ quan khí tượng hoặc nhà khoa học địa phương nêu nhận định, kể cả khi họ chỉ nói "có thể do vòi rồng".
- Hãy cảnh giác với ảnh cũ được đăng lại cho sự kiện mới, hoặc ảnh cá chết sau lũ được gọi là "mưa cá".
- Có những trường hợp chim như bồ nông, chim cốc bị động trong cơn dông và thả rơi con mồi, cũng tạo cảnh cá rơi từ trên cao.
Khi gặp tin kiểu này, cách đọc tốt nhất là giữ cả hai khả năng: hiện tượng có thể thật và có cơ chế tự nhiên, đồng thời tin có thể bị thêm thắt. Điều cần tránh là gán cho nó ý nghĩa điềm báo, vì không có bằng chứng nào cho điều đó.
Ở Việt Nam có mưa cá không
Chưa có trường hợp mưa cá nào ở Việt Nam được cơ quan khí tượng ghi nhận và công bố rộng rãi. Tuy vậy, vòi rồng trên biển và trên sông, hồ là hiện tượng có thật ở nước ta. Người dân ven biển miền Trung, Nam Bộ và các tỉnh có hồ lớn đã nhiều lần chụp được những cột xoáy nối từ mây xuống mặt nước, và có những vòi rồng đi vào đất liền làm tốc mái nhà.
Ở vùng đồng bằng, sau những trận mưa lớn đầu mùa, nhiều người kể thấy cá rô, cá trê bò lên ruộng, lên đường đất, thậm chí vào sân nhà. Đây thường không phải mưa cá mà là cá di chuyển theo dòng nước mưa tràn từ ao, mương sang ruộng; một số loài như cá rô đồng có thể sống được trên cạn một thời gian ngắn và trườn đi khá xa trên mặt đất ẩm. Người không quen dễ nghĩ chúng từ trên trời rơi xuống.
Nếu bạn thấy vòi rồng trên mặt nước, điều quan trọng nhất không phải là chờ xem nó có hút cá không, mà là tránh xa. Vòi rồng có thể đổi hướng nhanh, gió xoáy đủ mạnh để lật thuyền nhỏ và làm bay mái tôn. Theo dõi cảnh báo thời tiết và trú ở nơi kiên cố là việc nên làm khi có dông lớn.
Câu hỏi thường gặp
Cá rơi xuống trong mưa cá còn sống không?
Tuỳ trường hợp. Có những báo cáo cá còn sống, giãy trên mặt đất, như ở Yoro; có trường hợp cá chết, thậm chí đông cứng, phù hợp với việc chúng đã bị mang lên vùng mây lạnh. Tình trạng của cá là một manh mối để đoán cơ chế.
Vòi rồng nước có mạnh bằng lốc xoáy trên cạn không?
Phần lớn vòi rồng nước yếu hơn các cơn lốc xoáy mạnh trên đất liền và tan nhanh. Nhưng có loại vòi rồng hình thành từ mây dông siêu tế bào, mạnh tương đương lốc xoáy. Dù yếu hay mạnh, chúng đều đủ nguy hiểm với thuyền nhỏ và người ở gần.
Có mưa rơi ra những thứ khác ngoài cá và ếch không?
Có. Ghi nhận đã có mưa nhện non dùng tơ để bay theo gió, mưa sâu bọ, mưa hạt cây, và nhiều trường hợp mưa bụi màu. Cơ chế chung là gió hoặc dòng thăng mang theo vật nhẹ rồi thả xuống cùng mưa.
Vì sao chưa ai quay được vòi rồng hút cá?
Vì hiện tượng hiếm, xảy ra bất ngờ, thường giữa dông bão và có khi vào ban đêm. Ngay cả khi quay được vòi rồng, việc thấy rõ những con cá nhỏ trong cột nước xoáy từ xa là rất khó. Giả thuyết hiện dựa trên suy luận vật lý và đặc điểm của các trận mưa được ghi nhận.
Mưa cá có nguy hiểm cho sức khoẻ không?
Bản thân cá nhỏ rơi xuống không gây nguy hiểm đáng kể. Tuy nhiên, không nên nhặt cá chết không rõ nguồn gốc để ăn, vì không biết chúng đã chết bao lâu hay sống ở vùng nước nào. Điều nguy hiểm hơn là cơn dông và vòi rồng đi kèm.