Trên thế giới có một vài nơi nổi tiếng vì tỷ lệ sinh đôi cao bất thường: làng Kodinhi ở bang Kerala (Ấn Độ), thị trấn Igbo-Ora ở Nigeria và vùng Cândido Godói ở miền nam Brazil. Hiện tượng có thật ở mức đáng kể, nhưng các con số trên báo chí thường chưa qua khảo sát dịch tễ độc lập, và nguyên nhân ở từng nơi khác nhau: có nơi giải thích được bằng di truyền, có nơi vẫn là câu hỏi mở.
Để đọc những chuyện này cho đúng, cần biết sinh đôi xảy ra thế nào, loại nào thay đổi theo vùng và loại nào gần như cố định, cùng một chút thống kê về chuyện "cụm ngẫu nhiên". Biết những điều ấy, bạn sẽ thấy những ngôi làng sinh đôi vừa lạ, vừa không hề bí ẩn như lời đồn.
Hai kiểu sinh đôi: cùng trứng và khác trứng
Sinh đôi cùng trứng (đồng hợp tử) xảy ra khi một trứng đã thụ tinh tự tách làm hai ở giai đoạn rất sớm. Hai em bé có bộ gen gần như giống hệt, luôn cùng giới tính và thường giống nhau như hai giọt nước. Điều đáng chú ý là tỷ lệ sinh đôi cùng trứng khá ổn định trên toàn thế giới, khoảng ba đến bốn ca trên mỗi nghìn ca sinh, không phụ thuộc nhiều vào chủng tộc hay chế độ ăn. Vì sao trứng tách đôi đến nay vẫn chưa được hiểu rõ.
Sinh đôi khác trứng (dị hợp tử) xảy ra khi người mẹ rụng hai trứng trong cùng một chu kỳ và cả hai đều được thụ tinh. Hai em bé giống nhau như anh chị em ruột bình thường, có thể khác giới tính. Đây là loại thay đổi rất mạnh giữa các vùng và các nhóm người, vì nó phụ thuộc vào việc cơ thể người mẹ có hay rụng nhiều trứng hay không.
Hệ quả quan trọng: khi một nơi có tỷ lệ sinh đôi cao bất thường, câu hỏi đầu tiên cần đặt ra là phần tăng thêm thuộc loại nào. Nếu chủ yếu là khác trứng, lời giải thường nằm ở di truyền, tuổi mẹ, số lần sinh. Nếu là cùng trứng, đó mới thật sự là chuyện lạ cần nghiên cứu sâu, vì loại này vốn ít biến động.
Kodinhi, Ấn Độ: ngôi làng nổi tiếng nhất
Kodinhi là một làng ở huyện Malappuram, bang Kerala, miền nam Ấn Độ. Làng nổi tiếng khắp thế giới từ khoảng những năm 2000 khi báo chí đưa tin có hàng trăm cặp sinh đôi trong một cộng đồng chỉ khoảng hai nghìn gia đình. Các con số được nhắc lại nhiều lần trên báo chí Ấn Độ và quốc tế dao động, có nguồn nói hơn bốn trăm cặp, và tỷ lệ được nêu cao gấp nhiều lần mức trung bình của Ấn Độ.
Cần đọc các con số này thận trọng. Phần lớn đến từ việc người dân và tổ chức địa phương tự đếm, gộp cả những người sinh đôi đã lớn và những cặp đã chuyển đi, không theo phương pháp tính tỷ lệ trên số ca sinh trong một giai đoạn như các nghiên cứu dịch tễ. Người dân kể rằng số cặp sinh đôi tăng rõ từ vài thế hệ gần đây, nhưng không có sổ sách cũ để đối chiếu.
Khoảng năm 2016, các nhà khoa học từ Ấn Độ và một số nước đã đến làng lấy mẫu nước bọt và tóc của các cặp sinh đôi để phân tích di truyền, theo báo chí đưa tin. Đến nay chưa có kết luận được công bố rộng rãi về nguyên nhân. Các giả thuyết như nước uống, chế độ ăn hay ô nhiễm được người dân và báo chí nhắc tới đều chưa có bằng chứng. Kodinhi vì thế vẫn là một câu hỏi mở thật sự.
Igbo-Ora, Nigeria: "thủ phủ sinh đôi của thế giới"
Igbo-Ora là một thị trấn ở bang Oyo, tây nam Nigeria, tự gọi mình là thủ phủ sinh đôi của thế giới và có lễ hội sinh đôi hằng năm. Khác với Kodinhi, trường hợp này có nền tảng thống kê vững hơn: các nghiên cứu từ nhiều thập niên trước đã ghi nhận người Yoruba, cộng đồng dân tộc chính ở vùng này, thuộc nhóm có tỷ lệ sinh đôi khác trứng cao nhất thế giới, cao gấp nhiều lần mức ở Đông Á.
Người địa phương thường giải thích bằng chế độ ăn, đặc biệt là món khoai mỡ (yam) và một loại lá rau địa phương. Một số nhà nghiên cứu từng đặt giả thuyết về các hợp chất thực vật trong khoai mỡ ảnh hưởng tới hormone, nhưng giả thuyết này chưa được chứng minh. Lời giải được nhiều nhà khoa học ủng hộ hơn là di truyền: phụ nữ trong một số cộng đồng có nồng độ hormone kích thích nang trứng (FSH) cao hơn, dễ rụng hai trứng.
Văn hoá Yoruba cũng đặc biệt coi trọng trẻ sinh đôi. Hai đứa trẻ được đặt những cái tên truyền thống theo thứ tự ra đời: đứa sinh trước gọi là Taiwo, đứa sinh sau gọi là Kehinde, và theo quan niệm của người Yoruba thì đứa sinh sau mới là anh chị, vì đã cử đứa kia ra trước để "xem đường". Đây là ví dụ cho thấy một đặc điểm sinh học có thể trở thành một phần bản sắc cộng đồng.
Cândido Godói, Brazil: khi tin đồn lấn át khoa học
Cândido Godói là một đô thị nhỏ ở bang Rio Grande do Sul, miền nam Brazil, nơi đa số dân là con cháu người nhập cư gốc Đức. Một khu vực nhỏ trong đô thị, Linha São Pedro, nổi tiếng với tỷ lệ sinh đôi rất cao. Năm 2008, một cuốn sách của nhà báo Argentina đưa ra giả thuyết giật gân: bác sĩ Đức Quốc xã Josef Mengele, người từng làm thí nghiệm trên các cặp sinh đôi ở trại Auschwitz và trốn sang Nam Mỹ sau chiến tranh, đã đến đây và gây ra hiện tượng.
Các nhà di truyền học Brazil đã kiểm tra giả thuyết ấy. Họ dựa vào sổ sách khai sinh lâu năm của cộng đồng, cho thấy tỷ lệ sinh đôi cao đã có từ trước thời điểm Mengele được cho là đến vùng này. Lời giải họ đưa ra là "hiệu ứng người sáng lập": một cộng đồng nhỏ, khép kín, hay kết hôn trong nội bộ, nên những biến thể gen làm tăng khả năng sinh đôi khác trứng ở vài gia đình đầu tiên được nhân lên qua nhiều thế hệ.
Trường hợp này là bài học rõ ràng về cách tin đồn hoạt động. Một câu chuyện có nhân vật phản diện nổi tiếng, có bí mật, có thí nghiệm, lan nhanh hơn rất nhiều so với một lời giải thích về tần số gen trong quần thể. Nhưng chính sổ sách khô khan của cộng đồng mới là thứ cho câu trả lời.
Những yếu tố đã được biết làm tăng khả năng sinh đôi khác trứng
Các nghiên cứu dịch tễ trên nhiều quốc gia đã xác định một số yếu tố. Lưu ý: chúng làm tăng xác suất, không có yếu tố nào bảo đảm sinh đôi.
| Yếu tố | Mức độ bằng chứng | Giải thích ngắn |
|---|---|---|
| Tiền sử gia đình bên mẹ | Mạnh | Khuynh hướng rụng nhiều trứng có tính di truyền, truyền qua người mẹ |
| Tuổi mẹ cao hơn (khoảng ngoài 30) | Mạnh | Thay đổi hormone theo tuổi làm tăng khả năng rụng hai trứng |
| Đã sinh nhiều lần | Khá mạnh | Tỷ lệ sinh đôi tăng theo số lần sinh trước đó |
| Hỗ trợ sinh sản (kích trứng, thụ tinh trong ống nghiệm) | Mạnh | Kích thích nhiều trứng hoặc chuyển nhiều phôi |
| Nhóm dân cư | Mạnh | Tỷ lệ cao ở một số cộng đồng châu Phi, thấp hơn ở Đông Á |
| Chế độ ăn (khoai mỡ, sữa…) | Yếu, còn tranh cãi | Giả thuyết được nêu nhưng chưa được chứng minh |
Một nghiên cứu tổng hợp số liệu nhiều nước công bố năm 2021 trên tạp chí Human Reproduction ước tính tỷ lệ sinh đôi toàn cầu đã tăng khoảng một phần ba từ thập niên 1980, chủ yếu do phụ nữ sinh con muộn hơn và hỗ trợ sinh sản phổ biến hơn. Theo nghiên cứu này, cứ khoảng bốn mươi hai trẻ sinh ra trên thế giới thì có một trẻ là sinh đôi.
Thống kê nói gì: cụm ngẫu nhiên và hiệu ứng chọn lọc
Ngay cả khi tỷ lệ sinh đôi ở mọi nơi bằng nhau, chỉ do ngẫu nhiên, sẽ luôn có vài làng có nhiều cặp sinh đôi hơn hẳn mức trung bình, cũng như tung đồng xu nhiều lần sẽ có những chuỗi sấp liên tiếp. Với hàng trăm nghìn làng trên thế giới, việc vài làng nổi bật là điều thống kê dự đoán được. Các nhà dịch tễ gọi đây là vấn đề "cụm": thấy một cụm rồi mới đi tìm nguyên nhân là cách dễ tự lừa mình nhất.
Thêm vào đó là hiệu ứng chọn lọc của báo chí: không ai viết bài về những ngôi làng có tỷ lệ sinh đôi bình thường. Khi một làng nổi tiếng, mỗi cặp sinh đôi mới đều được đếm và đưa tin, trong khi ở nơi khác chẳng ai đếm. Con số cũ được nhắc lại, cộng dồn, có khi gộp cả những cặp sinh ra từ nơi khác rồi chuyển đến.
Điều này không có nghĩa mọi làng sinh đôi đều là ảo giác. Igbo-Ora và Cândido Godói có cơ sở thống kê và lời giải thích hợp lý. Nhưng với một câu chuyện như Kodinhi, câu hỏi khoa học đúng là: tỷ lệ sinh đôi trên số ca sinh trong mười năm gần đây là bao nhiêu, so với vùng xung quanh có khác biệt có ý nghĩa thống kê không, và phần tăng thêm là cùng trứng hay khác trứng. Chỉ khi trả lời được ba câu ấy, chuyện lạ mới chuyển thành dữ kiện.
Câu hỏi thường gặp
Sinh đôi có di truyền không?
Sinh đôi khác trứng có yếu tố di truyền, chủ yếu qua phía người mẹ, vì khuynh hướng rụng hai trứng có thể di truyền. Sinh đôi cùng trứng hầu như không di truyền, xảy ra với tỷ lệ khá đều ở mọi nơi. Vì thế câu "nhà có người sinh đôi thì dễ sinh đôi" chỉ đúng một phần.
Tỷ lệ sinh đôi ở Việt Nam có cao không?
Các nước Đông Á, trong đó có Việt Nam, thường thuộc nhóm có tỷ lệ sinh đôi khác trứng thấp hơn so với nhiều nơi ở châu Phi và châu Âu. Tuy nhiên, hỗ trợ sinh sản ngày càng phổ biến có thể làm tỷ lệ sinh đôi tăng. Số liệu cụ thể nên tra từ cơ quan thống kê và y tế.
Có cách nào để chắc chắn sinh đôi không?
Không có cách tự nhiên nào bảo đảm sinh đôi. Các lời quảng cáo về món ăn hay bài thuốc giúp sinh đôi đều thiếu bằng chứng. Mang thai đôi cũng có nhiều rủi ro hơn cho mẹ và bé, nên mọi quyết định liên quan cần trao đổi với bác sĩ sản khoa.
Làm sao biết cặp sinh đôi là cùng trứng hay khác trứng?
Cặp khác giới chắc chắn là khác trứng. Với cặp cùng giới, bác sĩ có thể đánh giá qua siêu âm khi mang thai (số bánh nhau, màng ối) nhưng không phải lúc nào cũng chắc chắn. Xét nghiệm ADN là cách xác định rõ nhất.
Có những làng sinh đôi ở Việt Nam không?
Thỉnh thoảng báo chí đưa tin về một số thôn có nhiều cặp sinh đôi, nhưng chưa có nghiên cứu dịch tễ nào xác nhận tỷ lệ cao bất thường ở một địa phương cụ thể. Những trường hợp này nên được đọc với cùng sự thận trọng như các làng nổi tiếng thế giới.