Nổi da gà là khi những cơ cực nhỏ gắn ở chân mỗi sợi lông, gọi là cơ dựng lông, đồng loạt co lại, kéo sợi lông dựng đứng và đẩy vùng da quanh chân lông nhô lên thành những nốt nhỏ. Lệnh co cơ đến từ hệ thần kinh giao cảm, phần hệ thần kinh tự động phụ trách phản ứng "chiến hay chạy", nên ta nổi da gà khi lạnh, khi sợ và cả khi xúc động mạnh.
Ở loài thú có bộ lông dày, phản xạ này rất có ích: lông dựng lên giữ một lớp khí ấm sát da, hoặc làm con vật trông to lớn hơn trước kẻ thù. Con người đã mất gần hết bộ lông dày nhưng vẫn giữ nguyên phản xạ, vì vậy nổi da gà thường được xem là một "di tích tiến hoá". Dù vậy, nghiên cứu gần đây cho thấy bộ máy này vẫn còn làm một việc khác ít ai ngờ. Bài này giải thích cơ chế, các tình huống gây nổi da gà và chuyện vì sao một bản nhạc hay có thể làm bạn sởn gai ốc.
Cái gì nằm dưới một nốt da gà
Hầu hết bề mặt da người có lông, kể cả những sợi lông tơ mảnh gần như không nhìn thấy. Mỗi sợi lông mọc từ một nang lông nằm chéo trong da. Gắn vào nang lông là một bó cơ trơn nhỏ, cơ dựng lông, chạy xiên lên phía bề mặt da. Vì nang lông nằm nghiêng, khi bó cơ này co lại, nó kéo sợi lông từ tư thế nằm sang tư thế đứng, đồng thời kéo lõm vùng da chỗ cơ bám và đẩy vùng da quanh chân lông nhô lên. Hàng nghìn điểm như vậy cùng lúc tạo ra mặt da sần như da gà đã vặt lông, đúng như tên gọi tiếng Việt.
Cơ dựng lông là cơ trơn, cùng loại với cơ ở thành mạch máu hay ruột, nên ta không điều khiển được bằng ý muốn như cơ tay chân. Nó nhận lệnh từ các sợi thần kinh giao cảm và phản ứng với adrenaline lưu thông trong máu. Lòng bàn tay, lòng bàn chân và môi không có lông nên không bao giờ nổi da gà. Ngược lại, những vùng có lông tơ rất mảnh như má, trán vẫn có cơ dựng lông, chỉ là nốt da gà ở đó nhỏ tới mức khó thấy bằng mắt thường.
Nổi da gà thường kèm các dấu hiệu khác của hệ giao cảm: tim đập nhanh hơn, đồng tử giãn, mạch máu ngoài da co lại làm da tái đi và lạnh hơn, đôi khi rùng mình. Tất cả đều là một gói phản ứng chung mà cơ thể bật lên khi gặp lạnh hoặc gặp tình huống cần cảnh giác.
Một cơn nổi da gà thường chỉ kéo dài vài giây đến vài phút rồi tự xẹp khi kích thích qua đi. Nó cũng không đều khắp người: cẳng tay, cánh tay, đùi và gáy là những chỗ dễ thấy nhất vì lông ở đó dày hơn và da mỏng. Nhiều người để ý nổi da gà hay bắt đầu ở một chỗ, như sau gáy hay dọc sống lưng, rồi lan ra hai tay như một làn sóng. Đó là vì các sợi thần kinh giao cảm phân bố theo từng vùng da, và tín hiệu không đến mọi vùng cùng một lúc. Cảm giác "ớn lạnh chạy dọc sống lưng" mà ta hay tả chính là làn sóng ấy.
Ba tình huống hay làm nổi da gà nhất
Khi lạnh. Gió lạnh lùa qua, bước ra khỏi phòng tắm nước nóng, mở tủ đông lâu: da cảm nhận nhiệt độ giảm và hệ giao cảm phản ứng. Ở loài có lông dày, lông dựng làm lớp không khí giữ nhiệt dày thêm, như một chiếc áo phao tự động. Ở người, lông quá thưa nên hiệu quả giữ ấm gần như bằng không; cơ thể chống lạnh chủ yếu bằng co mạch ngoài da và run cơ.
Khi sợ hoặc giật mình. Một tiếng động lạ trong đêm, một cảnh căng thẳng trong phim, cảm giác chóng mặt khi nhìn xuống từ trên cao. Adrenaline tăng vọt và nổi da gà là một phần của phản ứng cảnh giác. Ở con mèo, đó là lúc lông lưng và đuôi xù lên làm nó trông to gấp rưỡi; ở con nhím, lông gai dựng đứng thành hàng rào. Cùng một phản xạ ấy, ở người chỉ còn là cảm giác "sởn gai ốc".
Khi xúc động mạnh. Nghe một bài hát chạm vào cảm xúc, xem khoảnh khắc đội tuyển ghi bàn, nghe một bài phát biểu xúc động, hay đứng trước một cảnh thiên nhiên hùng vĩ. Đây là kiểu nổi da gà thú vị nhất vì không có mối đe doạ hay cái lạnh nào cả, chỉ có cảm xúc.
Vì sao một bản nhạc hay khiến ta sởn gai ốc
Cảm giác rùng mình, lạnh sống lưng và nổi da gà khi nghe nhạc được các nhà nghiên cứu gọi bằng một từ tiếng Pháp là "frisson". Không phải ai cũng có: các khảo sát cho thấy một tỷ lệ đáng kể người nghe trải nghiệm nó thường xuyên, trong khi một số người hầu như không bao giờ.
Một nghiên cứu nổi tiếng tại Đại học McGill (Canada), công bố năm 2011, dùng chụp cắt lớp não để theo dõi người nghe những đoạn nhạc họ yêu thích. Kết quả cho thấy vào những khoảnh khắc "đỉnh" khiến người nghe rùng mình, não giải phóng dopamine, chất truyền tin gắn với cảm giác thưởng và khoái cảm, ở nhân accumbens thuộc hệ thưởng. Thú vị hơn, dopamine còn tăng ở một vùng lân cận là nhân đuôi ngay trước khoảnh khắc ấy, trong lúc người nghe đang chờ đợi đoạn cao trào mà họ biết sắp tới.
Những đoạn nhạc hay gây frisson thường có một điểm chung: sự bất ngờ có chủ đích. Một nốt cao vút lên đột ngột, một giọng hát cất lên sau đoạn dạo im lặng, dàn nhạc chuyển hợp âm không ai đoán trước, âm lượng bùng lên. Một cách giải thích là não liên tục dự đoán điều sắp nghe; khi dự đoán bị phá vỡ một cách đẹp, nó vừa kích hoạt hệ thưởng vừa chạm nhẹ vào phản xạ cảnh giác cổ xưa, và cơ dựng lông co lại.
Các nghiên cứu cũng ghi nhận người hay bị frisson thường có điểm cao ở nét tính cách "cởi mở với trải nghiệm" trong tâm lý học. Đây là xu hướng của cả nhóm người, không phải thước đo để đánh giá ai đó cảm thụ âm nhạc giỏi hay kém.
Một phát hiện mới: bộ máy da gà còn giúp mọc lông
Trong thời gian dài, nổi da gà ở người được coi là phản xạ thừa, giống như ruột thừa hay xương cụt. Năm 2020, một nhóm nghiên cứu tại Đại học Harvard (Mỹ) công bố một phát hiện trên chuột khiến bức tranh thú vị hơn. Họ thấy các sợi thần kinh giao cảm không chỉ bám vào cơ dựng lông mà còn chạy sát tới các tế bào gốc của nang lông, và cơ dựng lông đóng vai trò như giàn đỡ giữ cho các sợi thần kinh này đúng chỗ.
Khi chuột bị lạnh kéo dài, thần kinh giao cảm hoạt động mạnh: nhanh thì làm cơ dựng lông co lại, lông dựng lên; về lâu dài thì kích thích tế bào gốc nang lông hoạt động, giúp lông mọc dày hơn. Nói cách khác, cùng một bộ máy vừa phản ứng tức thời với cái lạnh, vừa điều chỉnh bộ lông theo mùa.
Phát hiện này mới được chứng minh trên chuột. Ở người, lông thưa và vai trò giữ ấm của nó rất nhỏ, nên chưa thể nói nổi da gà giúp con người mọc tóc hay chống hói. Nhưng nó là ví dụ đẹp cho thấy một thứ tưởng là "di tích" vẫn có thể còn những chức năng ta chưa hiểu hết. Bạn nên cảnh giác với những lời quảng cáo dựa trên phát hiện này để bán sản phẩm mọc tóc, vì khoảng cách từ thí nghiệm trên chuột tới sản phẩm dùng cho người còn rất xa.
Hiểu nhầm hay gặp và vài chuyện lạ
"Nổi da gà là do da bị lạnh co lại." Da không tự co. Nốt da gà là kết quả của hàng nghìn cơ nhỏ co lại theo lệnh thần kinh. Đó là lý do bạn có thể nổi da gà giữa trời nóng khi nghe một bài hát, còn ngâm tay vào nước lạnh một lúc lâu thì da gà lại có thể xẹp xuống.
"Nổi da gà khi sợ là dấu hiệu có điều gì bất thường quanh mình." Nổi da gà chỉ cho biết hệ giao cảm của bạn vừa được kích hoạt, bởi một âm thanh, một ý nghĩ hay một cảnh phim. Nó không có khả năng "cảm nhận" điều gì vượt ngoài các giác quan bình thường.
Có người tự nổi da gà theo ý muốn. Một số ít người cho biết họ có thể chủ động làm mình nổi da gà mà không cần lạnh hay xúc động. Một nghiên cứu năm 2018 khảo sát một nhóm nhỏ những người như vậy; cơ chế còn chưa rõ, có thể họ dùng suy nghĩ để tự kích hoạt cảm xúc rất nhanh. Đây là chuyện lạ có thật nhưng hiếm.
Khi nào nên để ý. Nổi da gà kèm sốt, ớn lạnh run người nhiều có thể là dấu hiệu cơ thể đang chống nhiễm trùng. Nổi da gà hay rùng mình liên tục không rõ lý do, kèm hồi hộp, vã mồ hôi hay các triệu chứng khác kéo dài thì nên đi khám để bác sĩ tìm nguyên nhân, không tự suy đoán.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao gọi là nổi da gà?
Khi các cơ dựng lông co lại, mặt da sần lên thành những nốt nhỏ đều đặn trông giống da con gà đã vặt lông, nơi mỗi nốt là chỗ chân lông. Nhiều ngôn ngữ khác cũng ví theo kiểu này, như tiếng Anh dùng hình ảnh da ngỗng. Tiếng Việt còn có cách nói "sởn gai ốc".
Động vật nào nổi da gà rõ nhất?
Những loài có lông dày hoặc lông gai thể hiện rõ nhất: mèo xù lông lưng và đuôi khi sợ, chó dựng lông gáy khi cảnh giác, nhím dựng lông gai, chim xù lông khi lạnh để giữ ấm. Ở người, phản xạ y hệt nhưng vì lông thưa nên chỉ thấy những nốt nhỏ trên da.
Có phải ai nghe nhạc cũng bị rùng mình không?
Không. Cảm giác rùng mình khi nghe nhạc khác nhau nhiều giữa mọi người, có người thường xuyên, có người hầu như không. Nó phụ thuộc vào bản nhạc, thói quen nghe, trạng thái cảm xúc lúc đó và cả nét tính cách. Không có cảm giác này không có nghĩa là bạn kém cảm thụ âm nhạc.
Nổi da gà có giúp con người giữ ấm không?
Gần như không. Lông người quá thưa và mảnh để giữ được một lớp không khí ấm đáng kể. Khi lạnh, cơ thể người chủ yếu giữ nhiệt bằng cách co mạch máu ngoài da và run cơ để sinh nhiệt. Nổi da gà ở người chủ yếu là phản xạ còn sót lại từ tổ tiên có bộ lông dày.
Vì sao chạm nhẹ vào gáy hay nghe tiếng cào bảng cũng nổi da gà?
Những kích thích như chạm nhẹ bất ngờ vào gáy, tiếng móng tay cào lên bề mặt cứng hay tiếng kim loại rít có thể kích hoạt hệ giao cảm rất nhanh. Não xếp chúng vào nhóm tín hiệu khó chịu cần chú ý, và cơ dựng lông phản ứng theo. Mức độ nhạy khác nhau tuỳ người.