Hắt hơi khi bất ngờ nhìn ra chỗ nắng chói là một phản xạ có tên phản xạ hắt hơi do ánh sáng, gặp ở khoảng 18–35% số người theo các ước tính khác nhau, và có xu hướng di truyền trong gia đình. Giả thuyết được nhắc nhiều nhất là tín hiệu ánh sáng mạnh đi vào mắt "lan" sang dây thần kinh tam thoa, dây phụ trách cảm giác vùng mặt và mũi, khiến não hiểu nhầm là mũi đang bị kích thích.
Phản xạ này vô hại với hầu hết mọi người, nhưng gây không ít lúng túng: vừa bước ra khỏi rạp chiếu phim, vừa mở rèm cửa buổi sáng là hắt xì hai ba cái liền. Nó còn đáng để ý với người lái xe máy, lái ô tô đi từ hầm ra. Dưới đây là cơ chế, lịch sử những người đã tò mò về nó từ thời cổ đại, và vài điều thú vị về chính cái hắt hơi.
Phản xạ hắt hơi do ánh sáng là gì
Người có phản xạ này thường mô tả giống nhau: khi đi từ chỗ tối hoặc râm ra chỗ sáng chói, như từ trong nhà ra sân nắng, từ đường hầm ra, thì mũi ngứa rồi hắt hơi một đến vài cái liên tiếp. Điều quan trọng là sự thay đổi đột ngột của độ sáng, chứ không phải ánh sáng tự thân: người đã đứng ngoài nắng một lúc thì thường không còn hắt hơi nữa.
Trong y văn tiếng Anh, phản xạ này có một cái tên viết tắt vui là "hội chứng ACHOO", được các tác giả ghép chữ cho giống tiếng hắt xì, với ý nghĩa là một đặc điểm di truyền trội khiến người ta bộc phát hắt hơi khi mắt gặp ánh mặt trời. Gọi là "hội chứng" nhưng đây không phải bệnh: không gây hại cho mắt hay mũi, không cần điều trị.
Tỷ lệ người có phản xạ này thay đổi tuỳ nghiên cứu và tuỳ cách hỏi, các con số thường được nêu là khoảng 18% đến 35% dân số. Nghĩa là trong một lớp học ba mươi người, có thể có năm đến mười người từng "hắt hơi vì nắng" mà không biết rằng người bên cạnh không như vậy. Nhiều người chỉ nhận ra mình đặc biệt khi được hỏi: hoá ra không phải ai ra nắng cũng hắt xì.
Vì sao ánh sáng lại làm mũi hắt hơi
Hắt hơi bình thường bắt đầu từ mũi. Bụi, phấn hoa, hạt tiêu hay khói chạm vào niêm mạc mũi, kích thích các đầu dây thần kinh tam thoa (dây thần kinh sọ số V). Tín hiệu đi về một trung tâm ở thân não, nơi phát lệnh cho cả loạt cơ phối hợp: hít sâu, đóng họng, rồi tống khí ra thật mạnh qua mũi và miệng.
Với phản xạ do ánh sáng, đầu vào lại là mắt. Giả thuyết phổ biến nhất được gọi là "kích hoạt chéo": dây thần kinh thị giác đưa tín hiệu ánh sáng mạnh về não, đồng thời ánh sáng chói cũng làm co đồng tử, chảy nước mắt, những phản ứng có liên quan tới các nhánh của dây tam thoa. Ở một số người, tín hiệu này dường như tràn sang đường dẫn truyền cảm giác của mũi, và trung tâm hắt hơi bị kích hoạt dù mũi chẳng có gì.
Một số nghiên cứu đo hoạt động não bằng điện não đồ cho thấy người có phản xạ này phản ứng mạnh hơn với kích thích ánh sáng ở vùng vỏ não thị giác, gợi ý não họ nhạy hơn với ánh sáng nói chung. Dù vậy, cơ chế chính xác vẫn chưa được xác định chắc chắn. Đây là một ví dụ nhỏ cho thấy các đường dây thần kinh trong vùng đầu mặt nằm sát nhau và đôi khi "chạm" vào nhau.
Chuyện di truyền cũng đã được ghi nhận: phản xạ có xu hướng xuất hiện ở nhiều thế hệ trong một gia đình, phù hợp với kiểu di truyền trội. Một nghiên cứu liên kết gen quy mô lớn năm 2010 tìm thấy một số vùng gen có liên quan, nhưng chưa xác định được một gen duy nhất. Nếu bố hoặc mẹ hắt hơi khi ra nắng, khả năng con cũng như vậy khá cao.
Từ Aristotle đến Francis Bacon: người xưa đã tò mò
Phản xạ hắt hơi do ánh sáng không phải phát hiện mới. Nó được ghi chép từ rất sớm, cho thấy con người đã để ý tới nó hàng nghìn năm:
- Hy Lạp cổ đại: tập "Các vấn đề" gắn với trường phái Aristotle có câu hỏi vì sao nhìn mặt trời lại khiến người ta hắt hơi, và đưa ra cách giải thích theo quan niệm thời đó là hơi nóng của mặt trời làm ẩm trong mũi.
- Thế kỷ 17: nhà triết học người Anh Francis Bacon được kể là đã thử nhắm mắt khi quay mặt về phía mặt trời và thấy không hắt hơi nữa. Từ đó ông cho rằng chính đôi mắt, chứ không phải hơi nóng, là đầu mối. Đây là một ví dụ sớm về việc dùng thử nghiệm đơn giản để kiểm tra một giải thích.
- Thế kỷ 20: các bác sĩ mô tả phản xạ này trong y văn và ghi nhận tính chất gia đình; cái tên viết tắt ACHOO xuất hiện từ khoảng cuối thập niên 1970.
- Ngày nay: các nghiên cứu di truyền và đo hoạt động não tiếp tục, nhưng câu hỏi "vì sao tiến hoá giữ lại phản xạ này" vẫn chưa có lời đáp; nhiều khả năng nó chỉ là một "lỗi dây" vô hại không bị chọn lọc loại bỏ.
Câu chuyện của Bacon cũng là một mẹo dùng được: nếu biết mình hay hắt hơi khi ra nắng, đeo kính râm hoặc nheo mắt, nhìn xuống đất trước khi bước ra chỗ sáng sẽ giảm đáng kể số lần hắt hơi.
Khi nào phản xạ này cần để ý: lái xe và những nghề đặc thù
Một cái hắt hơi khiến mắt nhắm lại trong khoảnh khắc ngắn và cơ thể giật nhẹ. Với người đi bộ thì không sao, nhưng với người đang điều khiển phương tiện, vài cái hắt hơi liên tiếp đúng lúc xe vừa ra khỏi hầm chui, khỏi gầm cầu vượt hay ngã rẽ có bóng cây có thể làm mất tập trung trong một đoạn đường.
Người biết mình có phản xạ này nên đeo kính râm khi lái xe ban ngày, nhất là lúc sáng sớm và chiều muộn khi nắng chiếu xiên, và giảm tốc khi sắp ra khỏi chỗ tối. Trong hàng không, phản xạ này được nhắc tới như một yếu tố cần lưu ý với phi công khi bay ngược hướng mặt trời, và kính chống chói là trang bị quen thuộc.
Không có bằng chứng cho thấy phản xạ này gây tai nạn thường xuyên, và phần lớn người có nó lái xe an toàn suốt đời. Mục đích của lời nhắc không phải để lo lắng, mà để biết mình thuộc nhóm nào và chuẩn bị một chiếc kính râm, một việc tốn rất ít công sức. Với người đi xe máy, thêm một lý do để dùng mũ bảo hiểm có kính chắn, vừa chống bụi, chống gió, vừa giảm độ chói khi rẽ ra đường lớn đầy nắng.
Ngoài ra, người có phản xạ này đôi khi hắt hơi khi bác sĩ soi đèn vào mắt hoặc khi đèn phòng bật sáng đột ngột. Nếu bạn sắp được khám mắt hay làm thủ thuật cần giữ yên đầu, nói trước với nhân viên y tế rằng mình hay hắt hơi khi gặp ánh sáng mạnh là cách đơn giản để họ chủ động.
Tự kiểm tra: mình có phản xạ này không
Cách kiểm tra đơn giản nhất là để ý trong vài ngày. Ngồi trong phòng hơi tối vài phút, rồi bước ra chỗ nắng hoặc mở rèm nhìn ra ngoài trời sáng, không nhìn thẳng vào mặt trời. Nếu trong vòng vài giây bạn thấy mũi ngứa, nhột và hắt hơi một hoặc vài cái, nhiều khả năng bạn có phản xạ hắt hơi do ánh sáng. Nếu lặp lại nhiều lần với kết quả giống nhau thì gần như chắc chắn.
Một điều nên lưu ý: không bao giờ nhìn thẳng vào mặt trời để "thử", vì ánh sáng trực tiếp có thể làm tổn thương võng mạc chỉ trong thời gian ngắn. Chỉ cần sự chênh lệch giữa chỗ tối và chỗ sáng là đủ để kích hoạt phản xạ.
Bạn cũng có thể hỏi bố mẹ, anh chị em xem họ có hay hắt hơi khi ra nắng không. Vì phản xạ có xu hướng di truyền, gia đình bạn có thể có nhiều người cùng đặc điểm mà chưa ai để ý gọi tên. Đây là một trong những đặc điểm di truyền vô hại, vui vẻ để tìm hiểu, giống như khả năng cuộn lưỡi hay ngửi thấy mùi lạ trong nước tiểu sau khi ăn măng tây.
Vài điều thú vị về chính cái hắt hơi
Không thể hắt hơi mà mở mắt. Mắt tự nhắm khi hắt hơi là một phần của phản xạ. Câu nói "hắt hơi mở mắt thì mắt sẽ bật ra ngoài" chỉ là chuyện đùa: áp lực khi hắt hơi không đủ để làm điều đó, mắt nhắm lại có lẽ để bảo vệ mắt khỏi các hạt bắn ra.
Tốc độ hắt hơi thường bị phóng đại. Con số kiểu "hắt hơi nhanh 160 km/h" lan truyền rộng nhưng không khớp với các phép đo bằng camera tốc độ cao, vốn cho vận tốc luồng khí thấp hơn nhiều, cỡ vài mét đến hơn chục mét mỗi giây. Dù vậy, các nghiên cứu về giọt bắn cho thấy đám mây khí và giọt nhỏ khi hắt hơi có thể bay xa vài mét, nên che miệng bằng khuỷu tay là thói quen đáng giữ.
Nhịn hắt hơi bằng cách bịt chặt mũi và miệng không nên làm. Đã có báo cáo y khoa ở Anh năm 2018 về một người bị rách thành họng khi cố bịt mũi miệng để nén một cái hắt hơi mạnh. Ca này hiếm, nhưng cho thấy dồn áp lực vào bên trong không phải ý hay. Hắt hơi vào khăn hoặc khuỷu tay an toàn hơn.
Hắt hơi khi no hoặc khi nhổ lông mày. Ngoài ánh sáng, có những người hắt hơi khi ăn quá no, khi nhổ lông mày hay chạm vào vùng mặt. Đó cũng là những ví dụ về các đường dây thần kinh vùng mặt kích hoạt chéo nhau, cùng họ với phản xạ hắt hơi do ánh sáng.
Câu hỏi thường gặp
Hắt hơi khi ra nắng có phải bị dị ứng không?
Không. Phản xạ hắt hơi do ánh sáng là phản xạ thần kinh, không phải phản ứng dị ứng. Nó xảy ra ngay khi mắt gặp ánh sáng chói, thường chỉ một đến vài cái rồi thôi, không kèm ngứa mắt, chảy nước mũi kéo dài. Nếu bạn hắt hơi liên tục kèm sổ mũi, ngứa mắt theo mùa, đó có thể là viêm mũi dị ứng và nên đi khám.
Ánh đèn điện có làm hắt hơi không hay chỉ nắng?
Ánh nắng là tác nhân phổ biến nhất vì cường độ rất mạnh, nhưng một số người cũng hắt hơi với đèn pha, đèn chụp ảnh hay đèn khám mắt. Yếu tố quyết định là sự thay đổi đột ngột từ tối sang sáng chói, không phải nguồn sáng là gì.
Trẻ nhỏ có phản xạ này không?
Có. Vì có tính di truyền nên phản xạ có thể xuất hiện từ khi còn nhỏ. Nhiều cha mẹ để ý thấy con hắt hơi mỗi khi bế ra chỗ nắng. Phản xạ này vô hại, nhưng nên tránh để trẻ nhìn thẳng vào mặt trời vì có thể làm tổn thương mắt, không liên quan tới chuyện hắt hơi.
Có cách nào chặn phản xạ hắt hơi do ánh sáng không?
Cách đơn giản nhất là giảm độ chói đột ngột: đeo kính râm, đội mũ rộng vành, nheo mắt hoặc nhìn xuống trước khi bước ra chỗ sáng. Khi cảm thấy sắp hắt hơi, một số người thấy ấn nhẹ vào môi trên dưới mũi giúp kìm lại. Không cần dùng thuốc cho phản xạ vô hại này.
Vì sao có người hắt hơi một lần, có người hắt liền nhiều cái?
Số lần hắt hơi phụ thuộc vào mức kích thích và độ nhạy của trung tâm hắt hơi mỗi người. Với phản xạ do ánh sáng, nhiều người hắt hai ba cái liên tiếp rồi dừng, khi mắt đã quen độ sáng. Đây là đặc điểm cá nhân và thường ổn định suốt đời.
Hắt hơi có làm tim ngừng đập một nhịp không?
Không. Khi hắt hơi, áp lực trong lồng ngực thay đổi nhanh có thể làm nhịp tim thay đổi nhẹ trong chốc lát, nhưng tim không ngừng đập. Câu nói này là ngộ nhận phổ biến. Nếu bạn thấy hồi hộp, đánh trống ngực thường xuyên, hãy đi khám thay vì liên hệ với hắt hơi.