Ngáp lây là hiện tượng thấy, nghe hoặc thậm chí chỉ đọc về người khác ngáp là mình cũng ngáp theo; khoa học chưa có câu trả lời duy nhất, nhưng các giả thuyết chính cho rằng nó gắn với khả năng bắt chước tự động của não và có liên quan, ở mức độ còn tranh cãi, tới sự đồng cảm xã hội. Trong các thí nghiệm cho người xem video người khác ngáp, khoảng một nửa số người tham gia ngáp theo.
Bản thân cái ngáp cũng là một câu đố. Thai nhi đã biết ngáp từ những tháng đầu trong bụng mẹ, gần như mọi loài có xương sống đều ngáp, vậy mà công dụng của nó vẫn còn tranh luận. Bài này đi qua chuyện vì sao ta ngáp, vì sao giả thuyết "thiếu oxy" bị loại, ngáp lây diễn ra thế nào và những gì các nhà khoa học đã đo được, kể cả chuyện chó ngáp lây theo chủ.
Một cái ngáp kéo dài bao lâu và cơ thể làm gì trong đó
Một cái ngáp điển hình kéo dài khoảng sáu giây và gồm ba pha. Đầu tiên là hít vào thật sâu và chậm, miệng há rộng hết cỡ, hàm dưới hạ xuống, cơ mặt căng, mắt thường nheo lại và có khi chảy nước mắt. Tiếp theo là một khoảnh khắc ngắn ở đỉnh, khi các cơ căng nhất. Cuối cùng là thở ra nhanh hơn, các cơ thả lỏng. Nhiều người vươn vai cùng lúc, động tác mà tiếng Anh có hẳn một từ riêng.
Trong lúc ngáp, nhiều thứ thay đổi cùng lúc: lồng ngực nở rộng, khoang miệng và họng giãn lớn, máu lưu thông qua vùng đầu mặt tăng lên, tai có thể "ù" nhẹ vì vòi nhĩ mở ra. Đó là lý do ngáp giúp cân bằng áp suất tai khi đi máy bay hay lên đèo.
Ngáp xuất hiện từ rất sớm. Siêu âm cho thấy thai nhi đã có động tác ngáp từ khoảng cuối quý một của thai kỳ. Ngáp cũng phổ biến khắp giới động vật: chó, mèo, khỉ, chim, rắn, cá đều có những cử động há miệng kéo dài tương tự. Một hành vi có mặt rộng như vậy thường có gốc rễ tiến hoá sâu xa, nhưng "có gốc rễ sâu" chưa nói lên "dùng để làm gì". Đây chính là chỗ các giả thuyết bắt đầu tranh luận.
Vì sao ta ngáp: giả thuyết bị loại và giả thuyết còn đứng
Giả thuyết "thiếu oxy" đã bị thử và không qua. Quan niệm phổ biến nhất là ngáp để nạp thêm oxy khi máu thiếu oxy hoặc dư CO₂. Năm 1987, nhà tâm lý học Robert Provine cho người tham gia hít không khí giàu oxy hoặc giàu CO₂: tần suất ngáp gần như không đổi. Ngược lại, tập thể dục làm thở nhanh lại không làm ngáp nhiều hơn. Vì vậy giả thuyết này hiện được coi là không đúng, dù vẫn xuất hiện trong nhiều bài viết phổ thông.
Giả thuyết làm mát não có bằng chứng thí nghiệm. Andrew Gallup và cộng sự (từ năm 2007) đề xuất rằng ngáp giúp điều chỉnh nhiệt độ não: hít sâu luồng khí mát và tăng lưu lượng máu qua vùng đầu giúp đưa nhiệt ra ngoài. Trong thí nghiệm, người được chườm lạnh trán hoặc thở bằng mũi (làm mát hơn) ngáp lây ít hơn. Người ta cũng ngáp nhiều hơn khi nhiệt độ môi trường ở mức vừa phải, và ít hơn khi trời quá nóng (khí hít vào không còn mát) hoặc quá lạnh.
Giả thuyết chuyển trạng thái. Ta hay ngáp lúc vừa thức dậy, lúc sắp ngủ, lúc buồn chán, và cả lúc chuẩn bị cho một việc căng thẳng: vận động viên trước khi thi đấu, người nhảy dù trước khi nhảy, diễn viên trước khi lên sân khấu. Một cách giải thích là ngáp giúp não "chuyển số", từ trạng thái này sang trạng thái khác, tăng mức tỉnh táo.
Các giả thuyết không loại trừ nhau. Làm mát não và chuyển trạng thái có thể cùng đúng, vì nhiệt độ não liên quan tới mức tỉnh táo. Điều các nhà khoa học đồng ý là ngáp không phải dấu hiệu thiếu oxy, và cũng không đơn thuần là dấu hiệu buồn ngủ.
Ngáp lây diễn ra thế nào
Ngáp lây khác với ngáp tự phát ở chỗ nó được kích hoạt bởi người khác. Kích thích có thể là nhìn thấy khuôn mặt đang ngáp, nghe tiếng ngáp, thấy ảnh hoặc video ngáp, thậm chí chỉ đọc hay nghĩ về việc ngáp. Rất có thể trong lúc đọc tới đây, bạn đã ngáp ít nhất một lần, và điều đó trùng khớp với những gì các thí nghiệm quan sát được.
Trong các nghiên cứu cho người lớn xem chuỗi video người ngáp, tỷ lệ người ngáp theo thường dao động quanh mức một nửa, tuỳ cách đo và thời gian xem. Có người gần như không bao giờ ngáp lây, có người cứ thấy là ngáp. Phần miệng đang há không phải là thứ duy nhất gây lây: thí nghiệm che miệng người trong video cho thấy chỉ cần thấy vùng mắt và nét mặt là đủ để nhiều người ngáp theo.
Trẻ nhỏ hầu như không ngáp lây. Khả năng này xuất hiện dần quanh tuổi mẫu giáo, khoảng bốn, năm tuổi, khi trẻ bắt đầu hiểu rõ hơn rằng người khác có suy nghĩ và cảm xúc riêng. Sự trùng hợp về thời điểm này là một trong những lý do khiến các nhà khoa học nghĩ tới mối liên hệ giữa ngáp lây và năng lực xã hội.
Về phía não bộ, các nghiên cứu chụp ảnh não ghi nhận khi xem người khác ngáp, những vùng liên quan tới vận động và bắt chước hoạt động mạnh hơn. Một nghiên cứu ở Anh năm 2017 dùng kích thích từ xuyên sọ cho thấy mức độ "dễ bị kích hoạt" của vùng vận động ở mỗi người dự đoán được người đó dễ ngáp lây đến đâu, và người tham gia càng cố nhịn ngáp thì cảm giác thèm ngáp càng mạnh.
Ngáp lây có phải dấu hiệu đồng cảm
Đây là phần thú vị nhất và cũng còn tranh cãi nhất. Một số nghiên cứu ủng hộ mối liên hệ: hai nhà nghiên cứu người Ý là Norscia và Palagi (năm 2011) quan sát ngáp lây trong đời sống thật và thấy người ta ngáp lây với người thân, bạn bè nhanh và nhiều hơn so với người quen sơ, và ít nhất với người lạ. Một số nghiên cứu khác ghi nhận người có điểm đồng cảm cao trong các bảng hỏi tâm lý ngáp lây nhiều hơn.
Nhưng cũng có những kết quả ngược chiều. Một nghiên cứu lớn tại Đại học Duke (Mỹ) năm 2014 trên hơn ba trăm người khoẻ mạnh thấy mức độ đồng cảm, trí thông minh hay thời điểm trong ngày đều không giải thích được bao nhiêu sự khác biệt giữa người hay ngáp lây và người không. Yếu tố liên quan rõ nhất là tuổi: người lớn tuổi ngáp lây ít hơn, nhưng ngay cả tuổi cũng chỉ giải thích được một phần nhỏ.
Cách đọc công bằng hiện nay là: ngáp lây có thể liên quan tới sự gắn kết xã hội ở mức trung bình của cả nhóm người, nhưng không thể dùng nó để đánh giá một cá nhân. Không ngáp lây không có nghĩa là bạn vô cảm, và ngáp lây nhiều cũng không chứng tỏ bạn giàu tình cảm hơn. Nếu thấy ai đó nói "thử ngáp xem có lây không để biết người kia có thương mình không", đó là trò đùa chứ không phải một bài kiểm tra tâm lý.
Ngáp lây ở động vật: chó, tinh tinh và hơn thế
Ngáp lây không chỉ có ở người. Các nhà nghiên cứu đã ghi nhận nó ở một số loài sống thành bầy đàn có quan hệ xã hội chặt chẽ:
- Tinh tinh và khỉ bonobo: trong các thí nghiệm cho xem video đồng loại ngáp, tinh tinh ngáp theo nhiều hơn khi người trong video là thành viên cùng nhóm.
- Chó nhà: một nghiên cứu năm 2008 tại London ghi nhận nhiều con chó ngáp sau khi thấy người ngáp trước mặt; một số nghiên cứu sau đó thấy chó ngáp lây với chủ nhiều hơn với người lạ, dù không phải nghiên cứu nào cũng lặp lại được kết quả.
- Sói: quan sát ở sói trong khu bảo tồn cho thấy ngáp lây mạnh hơn giữa các cá thể thân thiết.
- Một số loài chim và thú khác: có báo cáo ở vẹt đuôi dài, voi, lợn, nhưng số liệu còn ít, cần thêm nghiên cứu.
Việc chó ngáp theo chủ thường được chia sẻ như bằng chứng "chó thương chủ". Thực tế thú vị nhưng phức tạp hơn: ngáp ở chó còn là tín hiệu xoa dịu khi chúng căng thẳng, ví dụ khi bị la mắng hay ở chỗ lạ. Vì vậy một cái ngáp của chó có thể là lây, cũng có thể là chú đang lo lắng. Quan sát cả ngữ cảnh mới hiểu đúng.
Hiểu nhầm hay gặp và khi nào ngáp nhiều đáng để ý
"Ngáp là thiếu oxy, phải mở cửa sổ." Như đã nói, giả thuyết thiếu oxy đã bị thử nghiệm và không được ủng hộ. Mở cửa phòng ngột ngạt vẫn tốt vì không khí mát hơn và dễ chịu hơn, nhưng lý do không phải là "não thiếu oxy nên ngáp".
"Ngáp là bất lịch sự vì chán người đối diện." Ngáp đúng là hay xuất hiện khi buồn chán, nhưng cũng xuất hiện khi mệt, khi chuẩn bị tập trung hay khi thấy người khác ngáp. Che miệng khi ngáp là phép lịch sự, còn việc người kia ngáp chưa chắc nói lên họ chán bạn.
"Cố nhịn ngáp thì sẽ hết." Thí nghiệm cho thấy cố nhịn thường làm cảm giác thèm ngáp mạnh hơn, và cái ngáp bị nén vẫn lộ ra qua mũi, qua cơ mặt. Không có hại gì nếu bạn cứ ngáp, chỉ cần che miệng.
Khi nào nên để ý. Ngáp liên tục, nhiều hơn hẳn bình thường kèm buồn ngủ ban ngày quá mức có thể là dấu hiệu ngủ không đủ hoặc ngủ kém chất lượng, chẳng hạn ngáy to, ngưng thở khi ngủ. Một số thuốc cũng làm tăng ngáp. Nếu tình trạng kéo dài, kèm mệt mỏi, chóng mặt hoặc các dấu hiệu bất thường khác, nên đi khám để bác sĩ tìm nguyên nhân thay vì tự đoán.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao đọc về ngáp cũng thấy muốn ngáp?
Não người có khả năng mô phỏng hành động khi chỉ nghĩ về nó. Đọc từ "ngáp" gợi lại hình ảnh và cảm giác của việc ngáp, kích hoạt phần nào các vùng liên quan tới vận động và bắt chước. Đó là lý do nhiều người ngáp khi đọc bài viết, nghe kể hay nhìn ảnh về ngáp, dù không có ai ngáp trước mặt.
Người mù có ngáp lây không?
Có ghi nhận người khiếm thị ngáp lây khi nghe tiếng ngáp. Điều này cho thấy kích thích không nhất thiết phải là hình ảnh, âm thanh cũng đủ. Nhiều người sáng mắt cũng ngáp theo khi chỉ nghe tiếng ngáp qua điện thoại hay ở phòng bên cạnh.
Vì sao ngáp lại chảy nước mắt?
Khi ngáp, cơ mặt quanh mắt co mạnh và mắt nheo lại, ép lên tuyến lệ nằm ở góc trên ngoài hốc mắt. Nước mắt có sẵn bị đẩy ra ngoài. Đây là hiện tượng cơ học bình thường, không phải dấu hiệu buồn hay bệnh lý về mắt.
Có cách nào bớt ngáp trong cuộc họp không?
Thở sâu bằng mũi, uống một ngụm nước mát, đứng dậy đi lại một chút hoặc làm mát trán có thể giúp giảm ngáp, phù hợp với giả thuyết làm mát não. Ngủ đủ giấc vẫn là cách hiệu quả nhất. Nếu vẫn phải ngáp, che miệng là đủ lịch sự.
Trẻ sơ sinh ngáp nhiều có sao không?
Trẻ sơ sinh ngáp thường xuyên là bình thường, nhất là trước và sau khi ngủ. Trẻ nhỏ hầu như chưa ngáp lây, khả năng này xuất hiện dần ở tuổi mẫu giáo. Nếu trẻ ngáp kèm li bì khó đánh thức, bỏ bú hay có dấu hiệu bất thường khác, cha mẹ nên đưa trẻ đi khám.
Ngáp có thực sự giúp tỉnh táo hơn?
Một số nghiên cứu gợi ý ngáp làm tăng nhịp tim, lưu lượng máu lên đầu và mức tỉnh táo trong thời gian ngắn, phù hợp với giả thuyết chuyển trạng thái. Hiệu ứng này nhỏ và ngắn, không thay được giấc ngủ. Ngáp nhiều vẫn là tín hiệu cơ thể đang cần nghỉ ngơi hoặc đổi hoạt động.