Mèo kêu gừ gừ chủ yếu là một tín hiệu giao tiếp: khi mèo thấy dễ chịu, khi muốn được chăm sóc, nhưng cũng có khi đang đau hay căng thẳng. Âm thanh rền đều ấy được tạo ra ở thanh quản, phát liên tục cả khi mèo hít vào lẫn thở ra, ở tần số rất thấp. Nghe thì quen thuộc với mọi nhà nuôi mèo, nhưng hai câu hỏi tưởng đơn giản là "tạo ra bằng cách nào" và "để làm gì" đến nay vẫn chưa có lời đáp trọn vẹn.
Năm 2023, một nghiên cứu còn làm lung lay cả lời giải thích về cơ chế vốn được chép trong sách nhiều thập kỷ. Phần dưới đi qua những gì đã biết chắc, những gì đang tranh luận, và những lời đồn hay gặp như "mèo gừ gừ là để tự chữa lành xương".
Tiếng gừ gừ đặc biệt ở chỗ nào
Phần lớn tiếng kêu của động vật có vú, kể cả tiếng "meo", được phát ra khi thở ra: luồng khí từ phổi đi qua dây thanh làm chúng rung. Tiếng gừ gừ thì khác: nó kéo dài liền mạch qua cả nhịp hít vào và thở ra, chỉ đổi nhẹ âm sắc khi chuyển chiều luồng khí. Đặt tay lên ngực hay cổ một con mèo đang gừ gừ, bạn cảm thấy rung đều như một động cơ nhỏ chạy không tải.
Tần số cơ bản của tiếng gừ gừ ở mèo nhà thường nằm trong khoảng từ 20 đến 30 hertz, có con cao hơn, tức là thấp hơn nhiều so với tiếng "meo" và gần ngưỡng thấp nhất tai người nghe được. Một con mèo chỉ nặng vài kilôgam mà phát ra âm thanh trầm như thế là điều lạ về mặt âm học, vì thường vật phát âm càng nhỏ thì tiếng càng cao.
Mèo con biết gừ gừ từ rất sớm, chỉ vài ngày sau khi sinh, thường là lúc đang bú. Mèo mẹ cũng gừ gừ khi cho con bú. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng đây là kênh liên lạc đầu tiên giữa mẹ và con: mèo con mới sinh chưa mở mắt, tai còn kém, nhưng cảm nhận được rung động qua cơ thể.
Cơ chế cũ và cú hích năm 2023
Lời giải thích phổ biến suốt nhiều thập kỷ, dựa trên các thí nghiệm đo hoạt động cơ từ thập niên 1970, là: một "bộ tạo nhịp" trong não gửi tín hiệu đều đặn khiến các cơ thanh quản co thắt nhanh, làm khe giữa hai dây thanh đóng mở liên tục khoảng 20 đến 30 lần mỗi giây. Mỗi lần đóng mở, luồng khí bị ngắt quãng, tạo thành chuỗi xung âm mà tai ta nghe thành tiếng rền.
Tháng 10/2023, một nhóm nghiên cứu do nhà sinh học giọng nói Christian Herbst (Đại học Vienna) dẫn đầu công bố trên tạp chí Current Biology một kết quả bất ngờ. Họ lấy thanh quản của tám con mèo nhà đã được an tử vì bệnh nặng (với sự đồng ý của chủ), thổi luồng khí ẩm ấm qua, và thấy thanh quản vẫn phát ra được âm thanh tần số thấp giống tiếng gừ gừ mà không cần bất kỳ tín hiệu thần kinh hay cơ co nào.
Nhóm này cho rằng chìa khoá nằm ở những đệm mô liên kết dày nằm ngay trong dây thanh của mèo, làm dây thanh nặng hơn và rung chậm hơn, giống như dây đàn quấn thêm chì sẽ cho tiếng trầm. Kết quả không loại bỏ vai trò của não và cơ, vì mèo vẫn bật và tắt tiếng gừ gừ theo ý, nhưng nó cho thấy cấu trúc thanh quản có thể gánh phần lớn việc tạo âm. Hai cách giải thích hiện đang cùng tồn tại, và giới nghiên cứu cần thêm thí nghiệm trên mèo sống để phân xử.
Mèo gừ gừ để làm gì: các giả thuyết
Báo hiệu "mọi thứ ổn". Đây là cách hiểu quen thuộc nhất: mèo gừ gừ khi nằm trong lòng chủ, khi được vuốt ve, khi sắp ngủ. Nhưng nếu chỉ là tiếng vui thì khó giải thích vì sao mèo cũng gừ gừ trong những lúc rõ ràng chẳng vui chút nào.
Xin được chăm sóc. Năm 2009, nhóm của nhà nghiên cứu Karen McComb (Đại học Sussex, Anh) phân tích tiếng gừ gừ của mèo lúc đòi ăn và thấy trong đó có lẫn một thành phần tần số cao, na ná tiếng khóc của trẻ sơ sinh. Người nghe, kể cả người không nuôi mèo, chấm những đoạn gừ gừ đòi ăn này là khẩn thiết và khó chịu hơn tiếng gừ gừ bình thường. Nói cách khác, mèo có vẻ đã học được cách "chỉnh" tiếng gừ gừ để thúc chủ.
Tự trấn an khi đau hoặc sợ. Mèo bị thương, mèo đang sinh, mèo đang ở phòng khám thú y, thậm chí mèo sắp chết đôi khi vẫn gừ gừ. Một giả thuyết cho rằng hành vi này giúp chúng tự xoa dịu, tương tự cách người ta khe khẽ hát khi lo lắng, hoặc là tín hiệu "mình vô hại" gửi tới con vật khác. Hiện chưa đo được trực tiếp tác dụng trấn an này.
Giữ liên lạc mẹ con. Ở tuổi sơ sinh, tiếng gừ gừ của mèo con báo cho mẹ biết con vẫn đang bú tốt, còn tiếng gừ gừ của mẹ giúp con định hướng. Nhiều nhà nghiên cứu nghĩ đây là chức năng gốc, và các cách dùng khác ở mèo trưởng thành là "mượn" lại từ thời bé.
Lời đồn "gừ gừ giúp mèo lành xương" có đúng không
Trên mạng hay lan truyền câu "mèo gừ gừ để tự chữa xương gãy". Gốc của câu này là một bài trình bày tại hội nghị âm học năm 2001 của nhà nghiên cứu Elizabeth von Muggenthaler, người ghi âm tiếng gừ gừ của nhiều loài mèo và chỉ ra rằng tần số chủ yếu của chúng nằm trong dải 25 đến 150 hertz. Dải này trùng với tần số rung cơ học mà một số nghiên cứu y sinh dùng để kích thích xương và mô mềm.
Từ sự trùng hợp đó đến kết luận "gừ gừ chữa lành" là một bước nhảy rất xa. Chưa có nghiên cứu nào đo được rằng mèo gừ gừ nhiều thì xương lành nhanh hơn, cũng chưa ai chứng minh rung động từ thanh quản truyền tới xương chân đủ mạnh để có tác dụng. Đây vẫn chỉ là một giả thuyết thú vị chưa được kiểm chứng.
Còn những sản phẩm quảng cáo "tiếng gừ gừ chữa bệnh cho người" thì càng không có cơ sở. Việc ôm một con mèo đang gừ gừ có thể khiến người ta thấy thư giãn, nhưng đó là cảm giác dễ chịu chung khi tiếp xúc với thú cưng, không phải liệu pháp. Mèo bị thương hay ốm thì cần được đưa đến bác sĩ thú y, đừng nghĩ chúng tự gừ gừ là đủ.
Loài mèo nào gừ gừ, loài nào gầm
Không phải mọi loài trong họ Mèo đều gừ gừ liên tục như mèo nhà. Bảng dưới tóm tắt điều được ghi nhận rộng rãi:
| Nhóm | Ví dụ | Gừ gừ liên tục | Gầm vang |
|---|---|---|---|
| Mèo nhỏ và vừa | Mèo nhà, mèo rừng, linh miêu | Có | Không |
| Báo săn, báo sư tử | Báo săn châu Phi, báo sư tử châu Mỹ | Có | Không |
| Nhóm mèo lớn biết gầm | Sư tử, hổ, báo hoa mai, báo đốm | Không theo kiểu liền mạch hít thở | Có |
| Báo tuyết | Báo tuyết vùng núi cao châu Á | Được ghi nhận có tiếng gừ gừ | Không gầm như sư tử |
Từ lâu người ta giải thích sự khác biệt bằng cấu tạo xương móng ở cổ: mèo nhỏ có xương móng hoá xương hoàn toàn, còn mèo lớn biết gầm có một đoạn dây chằng đàn hồi. Các nghiên cứu sau này cho thấy cấu trúc dây thanh và thanh quản mới là yếu tố chính, nên cách giải thích bằng xương móng không còn được coi là đủ.
Đọc tiếng gừ gừ trong đời sống hằng ngày
Vì gừ gừ không chỉ có một nghĩa, cách hiểu đúng là nghe kèm với ngữ cảnh và dáng người của mèo. Mèo nằm thả lỏng, mắt lim dim, đuôi yên, nhào hai chân trước lên chăn là đang thoải mái. Mèo đứng sát bát ăn hay cọ vào chân chủ lúc sáng sớm, tiếng gừ gừ to và có lẫn âm cao là đang đòi. Còn mèo nằm co, ít ăn, trốn vào góc mà vẫn gừ gừ thì đừng vội nghĩ nó đang vui.
Những thay đổi kéo dài như mèo gừ gừ kèm thở gấp, bỏ ăn, đi lại khó khăn hay nằm một chỗ là dấu hiệu nên đưa mèo đến bác sĩ thú y kiểm tra, vì bản năng của loài mèo là che giấu cơn đau. Bài này chỉ kể chuyện khoa học, không thay cho việc khám chữa của bác sĩ thú y.
Chuyện mèo gừ gừ là ví dụ dễ thương về một bí ẩn nằm ngay trong nhà: chúng ta sống cạnh mèo hàng nghìn năm, nghe tiếng ấy mỗi ngày, mà đến năm 2023 vẫn còn phải xem lại cách nó được tạo ra.
Gừ gừ khác gì tiếng "meo" và những tiếng kêu khác
Mèo nhà có một kho âm thanh khá phong phú, và đặt tiếng gừ gừ cạnh chúng sẽ thấy nó đặc biệt thế nào. Tiếng "meo" phát ra khi thở ra, miệng mở rồi khép, cao độ thay đổi linh hoạt. Điều thú vị là mèo trưởng thành rất ít khi kêu "meo" với nhau; ngoài tự nhiên, tiếng meo chủ yếu là của mèo con gọi mẹ. Nhiều nhà nghiên cứu hành vi cho rằng mèo nhà giữ lại và dùng tiếng meo chủ yếu để nói chuyện với người, và mỗi con dần hình thành những kiểu meo riêng mà chủ của nó hiểu.
Tiếng rúc ngắn như "rrừm" hay "brrr" là lời chào thân thiện, thường nghe khi mèo mẹ gọi con hoặc khi mèo đón chủ về. Tiếng khè và gầm gừ trầm đục là cảnh cáo, đi kèm tai cụp, lông dựng. Tiếng lạch cạch như răng va nhau khi mèo nhìn chim qua cửa kính vẫn chưa được giải thích rõ, có ý kiến cho là phấn khích, có ý kiến cho là mô phỏng tiếng con mồi.
Trong cả kho âm thanh ấy, gừ gừ là tiếng duy nhất phát ra liên tục khi miệng khép, không phụ thuộc chiều thở, và có thể kéo dài hàng chục phút. Chính sự khác thường này khiến nó trở thành đề tài hấp dẫn với các nhà nghiên cứu giọng nói động vật.
Câu hỏi thường gặp
Mèo có tự chủ được việc gừ gừ không?
Có ở mức đáng kể. Mèo bắt đầu và dừng gừ gừ theo tình huống, có thể gừ gừ to hơn khi đòi ăn, và ngừng khi bị làm phiền. Điều này cho thấy não vẫn điều khiển việc bật tắt, kể cả khi nghiên cứu năm 2023 chỉ ra rằng phần tạo âm có thể dựa nhiều vào cấu trúc thanh quản.
Vì sao có con mèo gừ gừ rất to, có con gần như không nghe thấy?
Độ to và âm sắc khác nhau giữa từng cá thể, giống như giọng người. Kích thước, cấu tạo thanh quản, thói quen và mức độ gắn bó với người đều có thể ảnh hưởng. Một con mèo gừ gừ nhỏ không có nghĩa là nó ít hài lòng hơn, chỉ là "giọng" của nó như vậy.
Ngoài mèo, động vật nào cũng phát ra tiếng giống gừ gừ?
Một số loài thú khác có tiếng rền hay tiếng kêu khe khẽ mà người nuôi gọi là gừ gừ, nhưng cơ chế có thể khác hẳn và chưa được nghiên cứu kỹ như ở mèo. Vì thế các nhà khoa học thường dùng chữ gừ gừ theo nghĩa hẹp cho họ Mèo, nơi âm thanh liền mạch qua cả nhịp hít và thở.
Mèo gừ gừ khi bị vuốt rồi bất ngờ cắn là vì sao?
Nhiều con mèo chịu vuốt ve tới một ngưỡng nào đó rồi thấy quá kích thích. Trước khi cắn chúng thường có dấu hiệu như đuôi quất, tai xoay ngang, da lưng giật. Tiếng gừ gừ có thể vẫn còn đó, nên nhìn dáng người của mèo sẽ đáng tin hơn chỉ nghe tiếng.
Tiếng gừ gừ có giúp người ngủ ngon hơn không?
Nhiều người thấy dễ ngủ khi nằm cạnh mèo đang gừ gừ, và có những đoạn âm thanh gừ gừ được dùng như tiếng nền thư giãn. Đó là cảm nhận cá nhân, chưa có bằng chứng rằng tần số gừ gừ có tác dụng đặc biệt nào với giấc ngủ của người so với các tiếng nền đều đều khác.
Mèo con bao nhiêu ngày tuổi thì biết gừ gừ?
Mèo con thường bắt đầu gừ gừ chỉ sau vài ngày tuổi, chủ yếu lúc đang bú mẹ. Lúc này mắt và tai còn chưa hoạt động đầy đủ, nên rung động qua cơ thể là cách liên lạc tiện nhất giữa mẹ và con. Thói quen này kéo dài suốt đời mèo.