Thuận tay trái là kết quả của nhiều yếu tố cùng lúc: hàng chục biến thể gen mỗi cái góp một phần rất nhỏ, những điều xảy ra từ rất sớm trong bào thai, và cả môi trường lúc lớn lên. Không có một "gen thuận tay trái" duy nhất, cũng không phải do thói quen bố mẹ dạy. Tỉ lệ người thuận tay trái trên thế giới vào khoảng một trên mười, và con số này khá ổn định qua nhiều thời kỳ và nhiều nền văn hoá.
Câu hỏi còn bỏ ngỏ là: vì sao loài người lại lệch hẳn về tay phải đến vậy, và nếu tay phải là "chuẩn" thì vì sao tay trái không biến mất mà luôn giữ một phần mười? Phần dưới đi qua con số, bằng chứng từ gen và bào thai, các giả thuyết tiến hoá và những ngộ nhận hay gặp.
Bao nhiêu người thuận tay trái
Năm 2020, một phân tích tổng hợp lớn trên tạp chí Psychological Bulletin gom dữ liệu từ hàng nghìn nghiên cứu với hàng triệu người tham gia. Kết quả phụ thuộc vào cách định nghĩa: nếu chỉ tính người làm gần như mọi việc bằng tay trái, tỉ lệ khoảng 9%; nếu tính rộng cả người thuận tay trái ở một số việc, con số lên tới khoảng 18%. Cách tính trung gian, phổ biến nhất, cho khoảng 10–11%.
Cùng phân tích ấy cho thấy nam giới có khả năng thuận tay trái cao hơn nữ giới một chút. Ở những nơi từng ép trẻ đổi sang tay phải, tỉ lệ người viết tay trái thấp hẳn, nhưng khi áp lực xã hội giảm, tỉ lệ tăng lên rồi chững lại quanh mức một phần mười. Điều đó cho thấy văn hoá ảnh hưởng tới việc người ta được phép dùng tay nào, nhưng không tạo ra tay thuận.
Bằng chứng khảo cổ cũng cho kết quả tương tự. Phân tích vết xước trên răng cửa của người Neanderthal và người cổ, do thói quen kẹp thịt bằng răng rồi dùng đá cắt, cho thấy phần lớn cắt bằng tay phải. Cách chế tác công cụ đá cũng gợi ý sự lệch về tay phải đã có từ hàng trăm nghìn năm trước. Loài người dường như lệch tay phải từ rất lâu, với một thiểu số tay trái bền bỉ.
Gen nói gì: không có một gen duy nhất
Nhìn vào gia đình, thuận tay trái có vẻ "di truyền": bố mẹ đều thuận tay trái thì xác suất con thuận tay trái cao hơn, nhưng phần lớn con của họ vẫn thuận tay phải. Các nghiên cứu trên trẻ sinh đôi cho thấy di truyền chỉ giải thích khoảng một phần tư sự khác biệt về tay thuận giữa người với người. Ngay cả cặp song sinh cùng trứng, có bộ gen gần như giống hệt nhau, cũng thường xuyên có một người tay trái và một người tay phải.
Năm 2021, một nghiên cứu phân tích gen của khoảng 1,7 triệu người tìm ra vài chục vị trí trong bộ gen liên quan tới thuận tay trái, mỗi vị trí chỉ tăng nguy cơ một chút xíu. Đáng chú ý, một số gen liên quan đến bộ khung vi ống trong tế bào, thành phần ảnh hưởng tới cách các cơ quan trong cơ thể phân biệt trái phải lúc phát triển. Tuy vậy, kết luận chung là tay thuận chịu ảnh hưởng của rất nhiều gen nhỏ, và yếu tố không phải gen chiếm phần lớn.
Những "yếu tố không phải gen" ấy có thể là sự ngẫu nhiên trong quá trình phát triển: các tế bào phân chia, di chuyển và kết nối không bao giờ diễn ra y hệt nhau, kể cả ở hai bào thai cùng gen. Một phần của việc ai thuận tay nào, theo cách hiểu hiện nay, đơn giản là kết quả của những biến động tình cờ rất sớm.
Tay thuận được quyết định từ trong bụng mẹ
Trẻ không "chọn" tay khi bắt đầu cầm bút. Từ thập niên 1990, nhà tâm lý học Peter Hepper ở Bắc Ireland dùng siêu âm quan sát bào thai và thấy phần lớn thai nhi ở khoảng 15 tuần tuổi thích mút ngón cái tay phải hơn. Khi theo dõi những đứa trẻ này nhiều năm sau, hầu hết thai nhi mút tay phải lớn lên thuận tay phải, còn phần lớn thai nhi mút tay trái lớn lên thuận tay trái.
Đáng ngạc nhiên hơn, ở tuổi thai đó, phần não điều khiển vận động tay chưa kết nối hoàn chỉnh với tủy sống. Năm 2017, một nhóm nghiên cứu châu Âu phân tích mô tủy sống của bào thai 8 đến 12 tuần và thấy hoạt động gen đã khác nhau giữa bên trái và bên phải. Điều này gợi ý rằng sự lệch tay có thể bắt đầu từ tủy sống, trước cả khi não chỉ huy được tay.
Nhưng điều gì làm tủy sống lệch về một bên thì chưa rõ. Một số giả thuyết nói đến các tín hiệu hoá học ảnh hưởng tới sự phát triển trái phải, tư thế của thai trong tử cung, hay các hormone, song chưa có giả thuyết nào được chứng minh. Đây là phần "bí ẩn" thật sự của câu chuyện.
Vì sao tay trái không biến mất: các giả thuyết tiến hoá
Giả thuyết chiến đấu. Nếu đa số thuận tay phải, người tay trái có lợi thế bất ngờ trong đánh nhau tay đôi, vì đối thủ ít quen đối phó với đòn từ phía ngược. Lợi thế này chỉ tồn tại khi người tay trái là thiểu số, nên tỉ lệ được giữ ở mức thấp mà không biến mất. Bằng chứng ủng hộ: tỉ lệ vận động viên thuận tay trái ở các môn đối kháng trực tiếp như quyền anh, đấu kiếm, bóng bàn, quần vợt cao hơn hẳn mức trung bình dân số, trong khi ở các môn không đối mặt như bơi, chạy thì không như vậy.
Giả thuyết hợp tác. Ngược lại, sống thành nhóm và dùng chung công cụ thì cùng thuận một tay sẽ tiện hơn: dễ học từ người khác, dễ dùng chung đồ. Áp lực này kéo cả loài về phía một tay. Kết hợp với giả thuyết chiến đấu, hai lực kéo ngược nhau có thể giữ tỉ lệ ổn định ở khoảng một phần mười.
Liên quan đến ngôn ngữ. Ở khoảng 95% người thuận tay phải, vùng xử lý ngôn ngữ chủ yếu nằm ở bán cầu não trái, cũng là bán cầu điều khiển tay phải. Ở người thuận tay trái, phần lớn vẫn xử lý ngôn ngữ ở bán cầu trái, số còn lại ở bán cầu phải hoặc cả hai. Một số nhà khoa học nghĩ sự lệch tay và sự chuyên hoá ngôn ngữ cùng tiến hoá, nhưng mối liên hệ này yếu hơn người ta từng tưởng.
Ngộ nhận phổ biến về người thuận tay trái
Nhiều nhận định về người thuận tay trái lan truyền rộng rãi nhưng không đứng vững khi xem bằng chứng:
| Lời đồn | Bằng chứng nói gì |
|---|---|
| Người thuận tay trái thông minh, sáng tạo hơn | Các phân tích tổng hợp không thấy khác biệt đáng kể về trí thông minh trung bình; danh sách "thiên tài tay trái" trên mạng nhiều tên bị ghi sai |
| Người thuận tay trái sống ngắn hơn khoảng 9 năm | Kết luận năm 1991 này sai do cách chọn mẫu: thế hệ già từng bị ép đổi tay nên trông như ít người tay trái sống thọ |
| Thuận tay trái là "não phải" nên cảm tính hơn | Chia người theo "não trái, não phải" là cách nói đơn giản hoá sai; hai bán cầu luôn phối hợp |
| Dạy được trẻ đổi tay thuận | Ép đổi chỉ thay tay viết, không đổi được tay thuận; có thể khiến trẻ viết chậm, căng thẳng |
| Thuận cả hai tay là tốt nhất | Người thuận cả hai tay thật sự rất hiếm, khoảng 1%; chưa có bằng chứng tập dùng cả hai tay làm trẻ giỏi hơn |
Ở Việt Nam, không ít người lớn tuổi từng bị gõ thước vào tay trái khi đi học vì quan niệm tay trái là "tay xấu". Ngày nay, các nhà giáo dục khuyên tôn trọng tay thuận tự nhiên của trẻ, chỉ cần hướng dẫn tư thế ngồi và cách cầm bút phù hợp cho tay trái.
Giúp trẻ thuận tay trái trong đời sống hằng ngày
Tay thuận thường hiện rõ khi trẻ khoảng hai đến bốn tuổi, có trẻ muộn hơn. Trước đó trẻ đổi tay qua lại là bình thường. Khi đã thấy trẻ ưu tiên tay trái ổn định, việc hữu ích nhất là điều chỉnh đồ dùng và tư thế thay vì bắt đổi tay.
Vài điều đơn giản giúp trẻ viết thoải mái: đặt giấy nghiêng về bên phải cho tay trái có chỗ di chuyển, cầm bút cao hơn một chút để nhìn thấy chữ vừa viết, ngồi bên trái bàn khi học chung để không va tay bạn. Kéo cắt giấy dành cho tay trái có lưỡi lắp ngược, giúp trẻ nhìn thấy đường cắt. Khi viết chữ Việt nhiều dấu từ trái qua phải, tay trái dễ quệt lem mực, nên bút khô nhanh là lựa chọn hợp lý.
Thế giới đồ vật vẫn thiết kế chủ yếu cho tay phải: tay nắm cửa, chuột máy tính, thước có vạch, bàn ghế giảng đường có mặt gấp bên phải. Những bất tiện nhỏ ấy là lý do người thuận tay trái thường thích nghi giỏi với cả hai bên, chứ không phải vì "não khác người".
Tay thuận được đo thế nào
Tay thuận không chỉ là tay cầm bút. Trong nghiên cứu, người ta thường dùng bảng hỏi Edinburgh do nhà tâm lý học Richard Oldfield công bố năm 1971, hỏi xem bạn dùng tay nào cho khoảng mười việc quen thuộc:
- Viết và vẽ.
- Ném một vật, ví dụ quả bóng.
- Cầm kéo cắt giấy.
- Cầm bàn chải đánh răng.
- Cầm dao khi không có dĩa, cầm thìa.
- Tay ở trên khi cầm chổi quét nhà.
- Quẹt que diêm, mở nắp hộp.
Mỗi câu trả lời được cho điểm, rồi tính ra một chỉ số từ thuận trái hoàn toàn đến thuận phải hoàn toàn. Nhiều người hoá ra không nằm ở hai đầu: viết tay phải nhưng ném bóng hay cầm kéo tay trái, nhất là những người từng bị ép đổi tay viết khi nhỏ. Đó là lý do các con số "bao nhiêu phần trăm thuận tay trái" chênh nhau tuỳ cách hỏi, như phân tích năm 2020 đã chỉ ra. Một số nghiên cứu còn đo trực tiếp tốc độ và độ chính xác của từng tay, ví dụ gõ ngón tay hay đặt chốt vào lỗ, để có thước đo khách quan hơn lời tự khai.
Câu hỏi thường gặp
Bố mẹ đều thuận tay phải có sinh con thuận tay trái được không?
Hoàn toàn có thể. Phần lớn người thuận tay trái có bố mẹ thuận tay phải, vì tay thuận chịu ảnh hưởng của rất nhiều gen nhỏ và của các yếu tố ngẫu nhiên khi phát triển. Bố mẹ thuận tay trái thì khả năng con thuận tay trái cao hơn, nhưng đa số con vẫn thuận tay phải.
Thuận tay trái có liên quan đến chân, mắt thuận không?
Có liên quan nhưng không trùng hoàn toàn. Nhiều người thuận tay trái cũng thuận chân trái, nhưng không ít người thuận tay một bên, chân hoặc mắt bên kia. Mắt thuận có thể kiểm tra bằng cách nhìn một vật qua lỗ nhỏ tạo bằng hai bàn tay rồi nhắm lần lượt từng mắt.
Động vật có thuận tay hay chân không?
Nhiều loài có ưu tiên một bên ở cấp cá thể: chó, mèo, vẹt, khỉ đều có con thích dùng chân trái, con thích chân phải. Nhưng ở phần lớn loài, cả quần thể không lệch mạnh về một bên như con người. Sự lệch tới chín phần mười về tay phải là điều khá riêng của loài người.
Có nên tập cho trẻ dùng cả hai tay không?
Cho trẻ chơi, ném bóng, cầm đồ bằng cả hai tay là tốt cho vận động chung. Nhưng chưa có bằng chứng rằng ép trẻ tập viết bằng cả hai tay làm trẻ thông minh hơn hay học giỏi hơn. Với việc viết, để trẻ dùng tay thuận tự nhiên là lựa chọn được các nhà giáo dục khuyến nghị.
Vì sao vận động viên tay trái hay gặp trong quyền anh, bóng bàn?
Trong môn đối kháng trực tiếp, đối thủ đa số chỉ quen đánh với người tay phải, nên người tay trái có lợi thế bất ngờ. Ngược lại, vận động viên tay trái được tập với người tay phải suốt ngày. Lợi thế này giải thích tỉ lệ tay trái cao ở các môn đối kháng.
Thuận tay trái có làm tăng nguy cơ bệnh nào không?
Một số nghiên cứu ghi nhận mối liên hệ thống kê nhỏ giữa thuận tay trái và vài tình trạng phát triển thần kinh, nhưng các mối liên hệ này yếu, không áp dụng được cho từng người và không có nghĩa thuận tay trái gây ra bệnh. Thuận tay trái tự nó là một biến thể bình thường của con người.