Buổi sáng mới ngủ dậy, phần lớn người trưởng thành cao hơn buổi tối khoảng 1 đến 2 cm, vì các đĩa đệm nằm giữa những đốt sống bị nén dần và mất bớt nước khi ta đứng, ngồi, đi lại suốt ngày, rồi hút nước trở lại khi ta nằm ngủ. Đây là thay đổi tạm thời, lặp lại mỗi ngày, hoàn toàn bình thường.
Chênh lệch nhỏ này có hệ quả thú vị: đo chiều cao cho trẻ vào giờ khác nhau có thể khiến cha mẹ tưởng con "không lớn" hoặc "lớn vọt"; người đi khám sức khoẻ có thể thấy số đo lệch với lần trước. Trên vũ trụ, nơi không có trọng lực nén cột sống, phi hành gia còn cao thêm vài centimet. Bài này giải thích cấu tạo đĩa đệm, quá trình "xẹp" và "phồng" trong ngày, chuyện chiều cao giảm khi về già và cách đo cho chuẩn.
Đĩa đệm: những miếng đệm giảm chấn giữa các đốt sống
Cột sống người gồm các đốt sống xếp chồng lên nhau từ cổ xuống thắt lưng. Giữa hai đốt sống liền kề là một đĩa đệm, tổng cộng có khoảng hai mươi ba đĩa đệm dọc cột sống. Ở người trưởng thành, tổng độ dày các đĩa đệm chiếm khoảng một phần tư chiều dài cột sống phía trên xương cùng, nên chỉ cần mỗi đĩa mỏng đi một chút là chiều cao đã thay đổi thấy rõ.
Mỗi đĩa đệm có hai phần. Bên ngoài là vòng sợi, gồm nhiều lớp sợi collagen đan chéo nhau chắc như vỏ lốp xe. Bên trong là nhân nhầy, một khối mềm như thạch, giàu các phân tử có khả năng giữ nước rất mạnh. Ở người trẻ, nước chiếm phần lớn khối lượng nhân nhầy. Chính lượng nước này giúp đĩa đệm căng phồng, chịu lực và giảm chấn mỗi khi ta bước đi, nhảy hay mang vác.
Đĩa đệm trưởng thành gần như không có mạch máu nuôi trực tiếp. Nước và chất dinh dưỡng đi vào, chất thải đi ra chủ yếu bằng cách thấm qua các mặt tiếp giáp với đốt sống, giống như một miếng bọt biển. Vì vậy sự thay đổi áp lực khi ta đứng, nằm chính là "chiếc bơm" giúp đĩa đệm trao đổi chất. Điều này cũng giải thích vì sao vận động đều đặn tốt cho cột sống hơn là ngồi bất động nhiều giờ.
Một ngày của đĩa đệm: xẹp ban ngày, phồng ban đêm
Quá trình này lặp lại mỗi ngày theo một nhịp khá đều, có thể hình dung như sau:
- Sáng sớm, mới thức dậy: sau nhiều giờ nằm, cột sống không phải chịu sức nặng phần thân trên. Đĩa đệm đã hút nước trở lại, căng phồng tối đa. Đây là lúc bạn cao nhất trong ngày.
- Vài giờ đầu sau khi dậy: khi bạn đứng lên, đi lại, sức nặng của đầu, thân và tay dồn lên cột sống. Áp lực đẩy nước ra khỏi nhân nhầy. Các nghiên cứu cho thấy phần lớn sự sụt giảm chiều cao trong ngày diễn ra ngay trong khoảng vài giờ đầu này.
- Buổi trưa đến chiều: chiều cao tiếp tục giảm chậm hơn. Mang vác nặng, đứng lâu, ngồi khom lưng hay chạy nhảy nhiều có thể làm đĩa đệm bị nén nhiều hơn một chút.
- Buổi tối: bạn thấp nhất trong ngày. Mức chênh so với buổi sáng ở người trưởng thành thường khoảng 1–2 cm, tức là khoảng một phần trăm chiều cao.
- Ban đêm khi ngủ: nằm xuống, áp lực lên đĩa đệm giảm mạnh, các phân tử giữ nước trong nhân nhầy kéo nước trở lại. Đĩa đệm phồng dần lên, và sáng hôm sau chu kỳ bắt đầu lại.
Ngoài đĩa đệm, sụn ở các khớp chịu lực như đầu gối, khớp háng và vòm bàn chân cũng bị nén nhẹ trong ngày, góp thêm một phần nhỏ vào mức chênh. Mức chênh cụ thể khác nhau tuỳ người, tuỳ tuổi và tuỳ mức hoạt động trong ngày.
Phi hành gia cao thêm vài centimet trên vũ trụ
Nếu trọng lực là thứ nén đĩa đệm, điều gì xảy ra khi không còn trọng lực? Câu trả lời đã được ghi nhận ở các phi hành gia sống trên Trạm Vũ trụ Quốc tế. Trong môi trường gần như không trọng lượng, cột sống không bị nén, đĩa đệm giãn ra và cột sống duỗi bớt các đường cong tự nhiên. Kết quả là các phi hành gia cao thêm, theo NASA có thể tới khoảng 3% chiều cao, tức là vài centimet với một người trưởng thành.
Một ví dụ được nhắc nhiều là phi hành gia Scott Kelly, người ở trên trạm gần một năm (2015–2016) trong khi người anh song sinh Mark Kelly ở dưới mặt đất. Khi trở về, Scott được ghi nhận cao hơn trước vài centimet. Tuy nhiên, chiều cao "thêm" này không giữ được lâu: chỉ sau vài ngày trở lại Trái Đất, trọng lực lại nén cột sống về như cũ.
Việc cao lên trên vũ trụ không phải chuyện vui đơn thuần. Nhiều phi hành gia bị đau lưng trong thời gian đầu ở trên quỹ đạo, và có nguy cơ cao hơn bị thoát vị đĩa đệm sau khi trở về. Các cơ quan vũ trụ phải tính đến việc phi hành gia cao lên khi thiết kế ghế ngồi và bộ đồ du hành. Đây là ví dụ cho thấy cơ thể người được "thiết kế" quanh sự có mặt thường xuyên của trọng lực.
Chiều cao giảm dần khi về già: bình thường đến đâu
Ngoài chênh lệch trong ngày, chiều cao còn thay đổi theo năm tháng. Sau khoảng tuổi trung niên, hầu hết mọi người bắt đầu thấp đi rất chậm. Nguyên nhân chính là các đĩa đệm dần mất khả năng giữ nước và mỏng đi theo tuổi, cộng với việc xương có thể giảm mật độ, tư thế thay đổi, cơ lưng yếu hơn. Tích luỹ qua vài chục năm, nhiều người cao tuổi thấp hơn thời trẻ vài centimet.
Sự giảm chiều cao từ từ theo tuổi là bình thường. Điều đáng để ý là khi chiều cao giảm nhanh, giảm nhiều trong thời gian ngắn, hoặc lưng còng rõ rệt chỉ sau vài năm, đặc biệt kèm đau lưng. Đây có thể là dấu hiệu loãng xương gây xẹp đốt sống, tình trạng hay gặp ở phụ nữ sau mãn kinh và người cao tuổi. Trường hợp này nên đi khám để bác sĩ đánh giá, thay vì coi là "già thì thế".
Một thói quen đơn giản có ích là đo chiều cao định kỳ, ví dụ mỗi năm một lần, cùng thời điểm trong ngày và cùng cách đo, rồi ghi lại. Số đo giúp nhận ra sự thay đổi bất thường sớm hơn so với cảm nhận bằng mắt. Duy trì vận động, đủ canxi và vitamin D theo khuyến nghị dinh dưỡng chung, và tránh hút thuốc là những việc được khuyến nghị rộng rãi để giữ xương chắc khi về già.
Đo chiều cao thế nào cho đúng
Đo cùng một thời điểm trong ngày. Vì chiều cao dao động 1–2 cm, so sánh số đo buổi sáng hôm nay với buổi tối tháng trước là so sai. Với trẻ em đang theo dõi tăng trưởng, chọn một khung giờ cố định, ví dụ buổi sáng sau khi ăn sáng, và giữ nguyên mỗi lần đo.
Đứng đúng tư thế. Bỏ giày dép, tháo kẹp tóc, búi tóc cao. Đứng thẳng, gót chân, mông, lưng trên và phía sau đầu chạm tường hoặc thước đo, hai gót chụm lại, mắt nhìn thẳng sao cho đường từ lỗ tai tới đuôi mắt nằm ngang. Không nhón chân, không ưỡn ngực quá mức.
Dùng vật phẳng, vuông góc với tường. Một quyển sách bìa cứng hoặc thước ê ke đặt áp lên đỉnh đầu, vuông góc với tường, rồi đánh dấu. Đặt bàn tay lên đầu để ước lượng thường lệch vài centimet.
Đo vài lần, lấy trung bình. Đo hai, ba lần liên tiếp, nếu số đo lệch nhau thì lấy trung bình. Ghi lại ngày, giờ và số đo để so sánh về sau. Một cuốn sổ nhỏ hay ghi chú trên điện thoại là đủ, quan trọng là đều đặn và nhất quán.
Đừng kết luận từ một lần đo. Trẻ lớn theo từng đợt chứ không đều mỗi tháng. Với trẻ em, xem xu hướng qua nhiều tháng và đối chiếu biểu đồ tăng trưởng cùng nhân viên y tế; nếu lo lắng về tốc độ lớn của con, hãy hỏi bác sĩ nhi thay vì tự so với con nhà khác.
Hiểu nhầm hay gặp
"Treo xà mỗi ngày sẽ cao thêm vĩnh viễn." Treo người trên xà có thể giãn cột sống và làm bạn cao thêm một chút ngay sau đó, giống như sau một đêm ngủ, nhưng hiệu ứng này mất đi sau vài giờ đứng và đi lại. Ở người trưởng thành đã đóng sụn tăng trưởng, không có bài tập nào làm xương dài thêm. Ở trẻ đang lớn, vận động đều đặn tốt cho sức khoẻ chung nhưng không thay đổi được chiều cao di truyền một cách thần kỳ.
"Buổi tối thấp hơn là do mệt, đứng khom." Tư thế có góp phần nhỏ, nhưng nguyên nhân chính là đĩa đệm mất nước dưới sức nặng cơ thể. Ngay cả khi bạn đứng thẳng nhất có thể vào buổi tối, bạn vẫn thường thấp hơn buổi sáng.
"Ngủ nhiều sẽ cao hơn." Ngủ đủ giúp đĩa đệm phục hồi mỗi đêm và ở trẻ em, hormone tăng trưởng được tiết ra nhiều trong giấc ngủ sâu, nên ngủ đủ quan trọng cho trẻ đang lớn. Nhưng ngủ nhiều hơn mức cần thiết không làm cao thêm, và người lớn ngủ bù không cao lên được.
Câu hỏi thường gặp
Chênh lệch chiều cao sáng và tối ở trẻ em có giống người lớn không?
Trẻ em cũng có hiện tượng này vì đĩa đệm hoạt động theo cùng cơ chế. Mức chênh tính theo centimet có thể nhỏ hơn vì trẻ thấp hơn, nhưng vẫn đủ để làm lệch kết quả nếu đo vào các giờ khác nhau. Khi theo dõi tăng trưởng của trẻ, nên đo cùng thời điểm và cùng cách đo mỗi lần.
Nằm cả ngày có làm cao lên mãi không?
Không. Khi nằm, đĩa đệm hút nước tới mức tối đa rồi dừng lại, không phồng mãi được. Nằm quá lâu còn làm cơ yếu đi và không tốt cho xương. Chiều cao sau một đêm ngủ đã gần như là mức tối đa của cột sống bạn ở thời điểm đó.
Vì sao đo chiều cao ở các nơi khám sức khoẻ cho số khác nhau?
Ngoài giờ đo, các yếu tố như thước đo không chuẩn, có đi giày hay không, tóc, tư thế đứng và cách đặt thước lên đầu đều có thể làm lệch một đến vài centimet. Muốn so sánh, nên đo cùng một dụng cụ, cùng cách và cùng khung giờ.
Ngồi nhiều có làm thấp đi không?
Ngồi lâu cũng nén đĩa đệm, thậm chí ngồi khom lưng tạo áp lực lên đĩa đệm thắt lưng lớn hơn đứng thẳng. Điều này góp phần vào chênh lệch trong ngày nhưng không làm bạn thấp đi vĩnh viễn. Đứng dậy vận động mỗi giờ tốt cho cột sống hơn ngồi lì nhiều tiếng.
Phi hành gia về Trái Đất có bị đau lưng không?
Nhiều phi hành gia gặp đau lưng khi mới lên quỹ đạo do cột sống giãn ra, và sau khi trở về có nguy cơ cao hơn bị thoát vị đĩa đệm khi cột sống phải chịu lại trọng lực. Các chương trình tập luyện trước, trong và sau chuyến bay được thiết kế để hạn chế những vấn đề này.