Sa mạc Atacama ở miền bắc Chile thuộc loại nơi khô nhất Trái Đất, nhưng vào những năm có mưa bất thường, thường là năm có hiện tượng El Niño, hàng trăm loài hoa dại nảy mầm và nở đồng loạt, phủ kín nhiều vùng sa mạc bằng sắc tím, hồng, vàng, trắng. Người Chile gọi hiện tượng này là desierto florido, nghĩa là "sa mạc nở hoa".
Bí mật nằm trong đất: hạt giống, củ và thân rễ của các loài cây đã nằm im dưới lớp cát khô nhiều năm, chờ một lượng mưa đủ lớn. Khi điều kiện đến, chúng sống trọn một vòng đời trong vài tuần, kết hạt rồi lại chờ. Đây là một trong những minh chứng đẹp nhất cho sức chịu đựng của sự sống.
Atacama khô đến mức nào
Atacama trải dài khoảng một nghìn cây số dọc bờ biển Thái Bình Dương ở miền bắc Chile, kẹp giữa biển và dãy Andes. Một số trạm khí tượng ở vùng lõi sa mạc ghi nhận lượng mưa trung bình năm chỉ vài milimét, và có những nơi từng nhiều năm liền không ghi nhận cơn mưa đáng kể nào. Vì vậy Atacama thường được gọi là sa mạc không thuộc vùng cực khô nhất thế giới.
Sự khô hạn này có ba nguyên nhân chồng lên nhau. Dãy Andes ở phía đông chặn hơi ẩm từ lưu vực Amazon. Dòng hải lưu lạnh Humboldt chạy dọc bờ biển làm lạnh không khí sát mặt biển, khiến không khí ổn định, khó bốc lên tạo mây mưa. Và vùng áp cao cận nhiệt đới thường trực trên Thái Bình Dương phía đông nam đẩy không khí khô đi xuống.
Đất ở vùng lõi Atacama khô và nghèo đến mức các nhà khoa học của NASA đã dùng nơi đây để thử nghiệm thiết bị và phương pháp tìm sự sống trên sao Hỏa. Một số mẫu đất ở đây có lượng vi sinh vật cực thấp. Vậy mà ở rìa nam của sa mạc, quanh vùng Copiapó và Vallenar, có những năm cả thung lũng ngập hoa.
Hạt giống chờ trong đất: ngân hàng hạt giống tự nhiên
Các nhà thực vật học gọi kho hạt giống, củ và thân rễ nằm trong đất là "ngân hàng hạt giống trong đất". Ở Atacama, nhiều loài cây đã tiến hoá để hạt giống có lớp vỏ dày, chịu khô, có thể sống trong trạng thái ngủ nhiều năm. Một số loài có củ hoặc thân hành dưới đất, giống củ hành, tích trữ chất dinh dưỡng để bật mầm thật nhanh khi có nước.
Hạt giống không nảy mầm sau một cơn mưa nhỏ. Nhiều loài có cơ chế "đếm" lượng nước: lớp vỏ chứa chất ức chế nảy mầm, chỉ khi mưa đủ lâu để rửa trôi chất ức chế thì hạt mới thức dậy. Đây là cách cây tránh bẫy: nảy mầm sau một trận mưa lất phất rồi chết khô vì không đủ nước để sống hết vòng đời.
Bạn có thể thấy phiên bản nhỏ của hiện tượng này ngay ở Việt Nam. Những bãi đất trống, ruộng bỏ hoang ở vùng khô hạn như Ninh Thuận cũ (nay thuộc tỉnh Khánh Hòa) sau mùa nắng dài, chỉ cần vài trận mưa đầu mùa là cỏ dại và hoa dại xanh lên rất nhanh. Cơ chế giống nhau: hạt đã nằm sẵn trong đất, chờ nước. Atacama chỉ là phiên bản cực đoan, khi thời gian chờ có thể tính bằng năm.
El Niño mang mưa tới sa mạc bằng cách nào
El Niño là tên ngư dân Peru đặt cho hiện tượng nước biển ven bờ ấm lên bất thường, thường xuất hiện quanh dịp Giáng sinh. Ngày nay, các nhà khí hậu dùng tên này cho pha ấm của một dao động lớn ở Thái Bình Dương xích đạo: gió mậu dịch thổi từ đông sang tây yếu đi, khối nước ấm vốn dồn về phía Indonesia, Úc trôi ngược về phía châu Mỹ, làm mặt biển ngoài khơi Peru và Ecuador ấm hơn bình thường.
Với Atacama, điều này quan trọng vì sự khô hạn ở đây phần lớn do biển lạnh. Khi dòng nước lạnh từ dưới sâu trồi lên ven bờ yếu đi và mặt biển ấm lên, không khí sát mặt biển bớt ổn định, dễ bốc lên tạo mây và mưa hơn. Những năm El Niño mạnh, vùng duyên hải vốn khô cằn của Peru và miền bắc Chile có thể hứng những trận mưa lớn, có khi gây lũ quét như đợt tháng 3 năm 2015 ở vùng Atacama, rồi sau đó là mùa hoa.
Cùng một hiện tượng nhưng tác động mỗi nơi một khác. Ở Việt Nam, những năm El Niño thường gắn với nắng nóng, thiếu mưa, hạn hán và xâm nhập mặn nặng hơn ở Đồng bằng sông Cửu Long, như các đợt hạn mặn lịch sử mùa khô 2015–2016 và 2019–2020. Nơi này hạn thì nơi kia mưa: Atacama nở hoa và ruộng lúa miền Tây thiếu nước ngọt có khi là hai mặt của cùng một năm El Niño. Mối liên hệ không tuyệt đối, vì thời tiết mỗi năm còn chịu nhiều yếu tố khác.
Khi nào sa mạc nở hoa
Hiện tượng không xảy ra theo lịch cố định. Các yếu tố quyết định được tóm trong bảng:
| Yếu tố | Vai trò | Ghi chú |
|---|---|---|
| Lượng mưa mùa đông | Mưa từ khoảng tháng 5 đến tháng 8 đủ lớn mới đánh thức hạt | Thường cần vài chục milimét, gấp nhiều lần mức bình thường |
| Hiện tượng El Niño | Làm nước biển ấm lên, tăng khả năng mưa ở vùng này | Nhiều đợt nở hoa lớn trùng với năm El Niño |
| Nhiệt độ và nắng mùa xuân | Kích thích cây lớn và ra hoa nhanh | Hoa nở rộ nhất khoảng tháng 9 đến tháng 11 |
| Thời điểm mưa | Mưa trái mùa cũng có thể gây nở hoa bất thường | Năm 2024 có đợt nở hoa giữa mùa đông sau trận mưa lớn tháng 6 |
Theo ghi nhận của giới chức và báo chí Chile, các đợt nở hoa lớn xảy ra trung bình vài năm một lần, ví dụ các năm 2015, 2017, 2021 và đợt bất thường vào mùa đông 2024. Có năm chỉ vài thung lũng có hoa, có năm hoa trải dài hàng trăm cây số. Mức độ và thời điểm cụ thể mỗi đợt nên tra theo thông báo của chính quyền vùng Atacama.
Những loài hoa của sa mạc nở hoa
Các nhà thực vật ghi nhận hơn hai trăm loài cây tham gia vào đợt nở hoa, nhiều loài là đặc hữu của Chile. Một số loài tiêu biểu:
- Pata de guanaco (Cistanthe grandiflora): hoa màu tím hồng rực, tạo nên những thảm tím đặc trưng trong nhiều bức ảnh; tên gọi nghĩa là "chân lạc đà guanaco".
- Añañuca: tên chung cho một số loài hoa có củ dạng thân hành, hoa đỏ hoặc vàng hình phễu, gắn với truyền thuyết dân gian vùng Copiapó.
- Suspiro (chi Nolana): hoa hình phễu màu xanh tím nhạt, thuộc nhóm cây có nhiều loài đặc hữu ở bờ biển Chile và Peru.
- Garra de león (Leontochir ovallei): hoa đỏ cam như móng sư tử, rất hiếm, chỉ xuất hiện trong những năm mưa nhiều và được bảo vệ đặc biệt.
- Các loài hoa vàng, trắng thuộc họ Cúc: lấp đầy khoảng trống giữa các thảm tím, tạo nên sắc màu pha trộn.
Đi kèm hoa là cả một chuỗi sự sống bừng dậy: côn trùng thụ phấn, thằn lằn, chim, những loài sống nhờ đợt hoa ngắn ngủi. Khi hoa tàn và hạt rơi xuống, sa mạc trở lại màu nâu xám, nhưng ngân hàng hạt giống trong đất đã được nạp đầy cho lần sau.
Vòng đời gấp gáp: sống trọn trong vài tuần
Một cây hoa dại ở Atacama sau khi nảy mầm phải chạy đua với thời gian. Độ ẩm trong đất chỉ kéo dài vài tuần đến vài tháng trước khi nắng và gió lấy đi. Trong khoảng thời gian ấy, cây phải mọc lá, quang hợp, ra hoa, được thụ phấn, kết hạt và rải hạt xuống đất. Không có thời gian cho thân gỗ hay rễ sâu.
Các nhà sinh thái gọi những loài như vậy là cây "chạy trốn hạn hán": thay vì chịu đựng khô hạn bằng thân dày, lá gai như xương rồng, chúng trốn khô hạn bằng cách sống phần lớn đời mình dưới dạng hạt. Đây là một chiến lược khác hẳn với những cây bền bỉ quanh năm, và chính vì thế cảnh nở hoa mới đến ồ ạt rồi biến mất nhanh như vậy.
Côn trùng thụ phấn cũng đồng bộ theo nhịp ấy. Một số loài ong và bướm trải qua nhiều năm ở dạng ấu trùng hay nhộng trong đất, chỉ nở ra khi có mưa và hoa. Sự đồng bộ giữa cây và côn trùng là kết quả của hàng nghìn năm cùng thích nghi với một môi trường không thể đoán trước.
Du lịch và bảo vệ cảnh hoa
Những năm sa mạc nở hoa, lượng khách đến vùng Atacama tăng mạnh. Đây là cơ hội kinh tế cho các thị trấn nhỏ, nhưng cũng là mối lo cho thảm thực vật mong manh. Giẫm lên hoa, đỗ xe trên vùng có cây, hái hoa hay đào củ mang về đều có thể làm giảm lượng hạt giống cho những lần sau, vì cây bị hái trước khi kịp kết hạt.
Chính quyền Chile đã thành lập các khu bảo vệ và có những năm triển khai chiến dịch hướng dẫn du khách. Những năm gần đây, chính phủ Chile cũng đã khởi động việc lập một vườn quốc gia riêng cho vùng sa mạc nở hoa; tên gọi, phạm vi và quy định cụ thể nên tra theo thông báo hiện hành. Nguyên tắc chung rất đơn giản: đi trên lối có sẵn, không hái, không đào, không mang cây ra khỏi sa mạc.
Với người xem từ xa, sa mạc nở hoa là lời nhắc rằng một vùng đất trông "chết" chưa chắc đã chết. Nhiều hệ sinh thái khô hạn, từ Atacama tới các vùng cát ven biển miền Trung Việt Nam, chứa những kho sự sống ẩn mà chỉ hiện ra trong điều kiện đặc biệt. Bảo vệ chúng bắt đầu từ việc hiểu rằng đất trống không phải đất vô dụng.
Câu hỏi thường gặp
Sa mạc Atacama nở hoa có năm nào cũng có không?
Không. Hiện tượng phụ thuộc vào lượng mưa, thường chỉ xảy ra vài năm một lần, trùng với những năm mưa nhiều bất thường. Có năm chỉ vài khu vực nhỏ có hoa, có năm cả vùng rộng lớn phủ kín hoa.
Thời điểm nào đẹp nhất để xem sa mạc nở hoa?
Nếu có mưa đủ trong mùa đông, hoa thường nở rộ vào mùa xuân Nam bán cầu, khoảng tháng 9 đến tháng 11. Tuy nhiên năm 2024 có đợt nở hoa giữa mùa đông. Nên theo dõi thông báo của chính quyền vùng Atacama trước khi lên kế hoạch.
Hạt giống có thể nằm trong đất bao lâu?
Tuỳ loài. Một số loài có hạt sống được nhiều năm trong đất khô, nhưng khó xác định chính xác bằng quan sát ngoài tự nhiên. Các thí nghiệm trong phòng cho thấy hạt của nhiều cây sa mạc giữ được khả năng nảy mầm khá lâu khi được giữ khô.
Vì sao NASA thử nghiệm ở Atacama?
Vì đất ở vùng lõi Atacama cực khô, nhiều muối, nhận bức xạ mặt trời mạnh và nghèo sự sống, giống điều kiện bề mặt sao Hỏa ở một số mặt. Thử thiết bị tìm sự sống ở đây giúp các nhà khoa học hiểu giới hạn của phương pháp trước khi gửi lên sao Hỏa.
Có thể mang hạt giống hoa Atacama về trồng không?
Không nên. Việc lấy hạt, cây, củ từ khu bảo vệ là vi phạm quy định của Chile, và mang hạt giống qua biên giới chịu kiểm dịch thực vật nghiêm ngặt ở cả hai nước. Cây sa mạc cũng khó sống trong khí hậu ẩm nhiệt đới như Việt Nam.
Ngoài Atacama còn sa mạc nào nở hoa không?
Có. Sa mạc Namaqualand ở Nam Phi, vùng Tây Úc và sa mạc Mojave, Anza-Borrego ở Mỹ đều có hiện tượng hoa dại nở rộ sau mùa mưa tốt. Mỗi nơi có loài hoa và thời điểm khác nhau, nhưng cùng dựa trên ngân hàng hạt giống trong đất.