Queimada Grande là một hòn đảo nhỏ cách bờ biển bang São Paulo (Brazil) khoảng 33 cây số, nơi duy nhất trên Trái Đất có loài rắn hổ lục đầu giáo vàng (Bothrops insularis). Hải quân Brazil cấm người dân và du khách đặt chân lên đảo; chỉ các nhà khoa học có giấy phép mới được lên nghiên cứu.
Trên mạng, đảo thường được gọi là "nơi nguy hiểm nhất thế giới" với lời đồn "mỗi mét vuông có một con rắn". Thực tế ít kịch tính hơn nhưng thú vị hơn: mật độ rắn cao thật, nhưng con số kiểu mỗi mét vuông một con là phóng đại; và lệnh cấm lên đảo ngày nay không chỉ để bảo vệ con người mà còn để bảo vệ chính loài rắn đang cực kỳ nguy cấp.
Hòn đảo nhỏ và cái tên "Queimada"
Queimada Grande có diện tích khoảng bốn mươi ba héc-ta, nghĩa là nhỏ hơn nhiều khu đô thị mới ở Việt Nam. Đảo nhô lên từ biển với vách đá granite dốc, phần trên phủ rừng thấp và cỏ, không có bãi cát tiện cập thuyền. Tên đảo trong tiếng Bồ Đào Nha có nghĩa là "vùng bị đốt lớn", theo một giải thích phổ biến là vì người xưa từng đốt rừng trên đảo với ý định làm đồng cỏ hoặc trồng trọt, nhưng không thành.
Trên đảo có một ngọn hải đăng được dựng từ đầu thế kỷ 20 để cảnh báo tàu bè. Ban đầu hải đăng có người gác, về sau được tự động hoá và chỉ được bảo trì định kỳ bởi hải quân. Quanh ngọn hải đăng có một giai thoại rùng rợn về gia đình người gác đèn bị rắn tấn công; đây là câu chuyện truyền miệng, chưa có tư liệu nào xác thực.
Đảo không có nguồn nước ngọt ổn định, không có cư dân, và cũng không có loài thú ăn thịt nào săn rắn. Đó là điều kiện để loài rắn trên đảo phát triển mật độ cao mà không bị khống chế bởi kẻ thù tự nhiên.
Rắn hổ lục đầu giáo vàng: một loài chỉ có ở một hòn đảo
Rắn hổ lục đầu giáo vàng có thân màu vàng nâu nhạt, dài trung bình khoảng nửa mét đến gần một mét, đầu hình tam giác đặc trưng của nhóm rắn lục. Nó có họ hàng gần với loài rắn đầu giáo (jararaca) phổ biến trên đất liền Brazil. Các nhà khoa học cho rằng tổ tiên chung của hai loài từng sống trên vùng đất nối liền đảo với lục địa.
Khoảng hơn mười nghìn năm trước, khi băng hà cuối cùng kết thúc, mực nước biển dâng lên, cắt vùng đồi này khỏi đất liền thành một hòn đảo. Quần thể rắn bị cô lập trên đảo bắt đầu tiến hoá riêng. Trên đảo không có chuột hay thú nhỏ trên mặt đất đủ làm nguồn thức ăn chính, nên rắn chuyển sang săn chim, chủ yếu là chim di cư dừng chân nghỉ trên đảo.
Việc săn chim đặt ra một bài toán: chim bị cắn có thể bay đi trước khi gục xuống, và rắn không đuổi theo được. Theo các nhà nghiên cứu, nọc của loài rắn này vì thế tác động rất nhanh với chim. Nhiều bài viết nói nọc của nó "mạnh gấp năm lần" loài trên đất liền; con số này lan truyền rộng nhưng cách đo khác nhau giữa các nghiên cứu, nên chỉ nên hiểu là nọc rất mạnh và tác động nhanh. Rắn cũng hay leo cây để rình chim, khác với họ hàng chủ yếu sống dưới đất.
Lời đồn và điều các nhà khoa học ghi nhận
Đảo rắn là ví dụ điển hình về một chuyện có thật bị kể quá tay. Bảng dưới so sánh những điều hay đọc thấy với kết quả khảo sát:
| Lời đồn | Điều đã được ghi nhận | Ghi chú |
|---|---|---|
| Mỗi mét vuông có một đến năm con rắn | Các khảo sát ước tính tổng quần thể khoảng vài nghìn con | Mật độ cao nhưng phân bố không đều, tập trung ở vùng rừng |
| Người lên đảo chắc chắn chết | Các nhà khoa học vẫn lên nghiên cứu định kỳ với trang bị và quy trình an toàn | Nguy hiểm thật nếu thiếu chuẩn bị và không có huyết thanh |
| Rắn sinh sôi ngày càng nhiều | Quần thể được cho là đang giảm, loài bị xếp cực kỳ nguy cấp | Do môi trường sống nhỏ, cận huyết, buôn bán trái phép |
| Hải đăng bỏ hoang vì rắn | Hải đăng được tự động hoá và vẫn được bảo trì | Giai thoại người gác đèn chưa được xác thực |
Con số "vài nghìn con trên bốn mươi ba héc-ta" vẫn là một mật độ rất cao so với rắn độc ở bất cứ đâu, nên tiếng tăng nguy hiểm của đảo không phải vô căn cứ. Chỉ là thực tế không giống cảnh mặt đất phủ kín rắn như trong những bức ảnh ghép trên mạng.
Vì sao đảo bị cấm lên
Lệnh cấm có hai mục đích. Thứ nhất là an toàn: một vết cắn của rắn hổ lục đầu giáo vàng có thể gây tổn thương nghiêm trọng, trong khi đảo xa bờ, không có cơ sở y tế, việc đưa người bị nạn về đất liền mất nhiều thời gian. Thứ hai, ngày càng quan trọng hơn, là bảo vệ loài rắn. Đây là loài có phạm vi sống nhỏ nhất có thể tưởng tượng: toàn bộ thế giới của nó là một hòn đảo.
Người được lên đảo gồm nhân viên hải quân bảo trì hải đăng và các nhà khoa học có giấy phép, thường thuộc các viện nghiên cứu như Viện Butantan ở São Paulo, nơi nổi tiếng về nghiên cứu nọc rắn và sản xuất huyết thanh. Họ lên đảo theo nhóm, mang theo huyết thanh, mặc đồ bảo hộ, đi theo lối đã biết.
Mối đe doạ lớn với loài rắn là nạn săn bắt trái phép để bán cho người sưu tầm bò sát ngoại quốc, được gọi là "cướp sinh học". Một con rắn hiếm như vậy có giá rất cao trên thị trường chợ đen. Lệnh cấm lên đảo và tuần tra của hải quân góp phần hạn chế, nhưng không xoá được hoàn toàn nguy cơ này.
Nọc rắn và y học: vì sao các nhà khoa học quan tâm
Nghe có vẻ ngược đời, nhưng nọc rắn là một kho hợp chất quý với y học. Câu chuyện nổi tiếng nhất cũng đến từ Brazil: nghiên cứu nọc của loài rắn jararaca, họ hàng gần của rắn đảo Queimada Grande, đã góp phần dẫn tới sự ra đời của nhóm thuốc ức chế men chuyển (thuốc đầu tiên là captopril) dùng điều trị tăng huyết áp, được phép lưu hành từ đầu thập niên 1980.
Nọc rắn hổ lục đầu giáo vàng cũng được nghiên cứu vì các thành phần tác động lên quá trình đông máu và thành mạch. Đây là lý do việc bảo tồn loài không chỉ có ý nghĩa đa dạng sinh học mà còn có ý nghĩa khoa học: mỗi loài mất đi là một bộ hợp chất độc nhất vô nhị mất theo, trước khi chúng ta kịp hiểu hết.
Cần nhấn mạnh rằng các nghiên cứu này diễn ra trong phòng thí nghiệm với nọc được lấy theo quy trình chuyên môn. Không có "thuốc từ rắn" nào nên được tự chế hay mua trôi nổi. Ở Việt Nam, rắn hổ mang, cạp nong, rắn lục là những loài độc thường gặp; khi bị rắn cắn, việc cần làm là giữ bình tĩnh, hạn chế cử động chi bị cắn và đến ngay cơ sở y tế có huyết thanh, không chích rạch, hút nọc hay đắp lá.
Những vấn đề sinh học đặc biệt của quần thể rắn trên đảo
Một quần thể nhỏ bị cô lập lâu năm là đề tài nghiên cứu hấp dẫn, nhưng cũng là quần thể dễ tổn thương. Các nhà khoa học đã ghi nhận một số đặc điểm:
- Cận huyết: do quần thể nhỏ và không có cá thể mới từ ngoài vào, đa dạng di truyền thấp, khiến loài khó thích nghi khi môi trường thay đổi.
- Cá thể lưỡng tính: một tỷ lệ cá thể cái mang cả đặc điểm cơ quan sinh dục đực, được ghi nhận nhiều hơn bình thường; các nhà nghiên cứu liên hệ hiện tượng này với cận huyết.
- Phụ thuộc chim di cư: nguồn thức ăn chính thay đổi theo mùa di cư; nếu tuyến di cư hay số lượng chim biến động, rắn bị ảnh hưởng.
- Môi trường sống bị thu hẹp: việc phát quang thảm thực vật quanh khu hải đăng trước đây đã làm mất một phần nơi sống của rắn.
Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế xếp loài này ở mức cực kỳ nguy cấp. Với một loài chỉ sống trên một hòn đảo, chỉ một biến cố như cháy rừng hay dịch bệnh cũng có thể đẩy nó tới tuyệt chủng.
Đảo rắn và bài học về loài đặc hữu trên đảo
Queimada Grande không phải trường hợp duy nhất. Trên thế giới có nhiều loài chỉ sống trên một hòn đảo nhỏ, và chúng thường thuộc nhóm dễ tuyệt chủng nhất vì không có chỗ để lùi khi môi trường thay đổi. Khi con người mang theo chuột, mèo, dê lên đảo, hay khai thác cây rừng, những loài này có thể biến mất rất nhanh.
Việt Nam cũng có những quần đảo và hòn đảo có loài đặc hữu, từ thằn lằn, ốc cạn tới thực vật, được các nhà khoa học phát hiện trong những năm gần đây. Việc bắt, buôn bán động vật hoang dã quý hiếm, kể cả rắn, bị pháp luật Việt Nam nghiêm cấm và có thể bị xử lý hình sự tuỳ mức độ; người đọc nên tra quy định hiện hành nếu cần thông tin cụ thể. Bảo vệ một loài trên đảo đôi khi chỉ bắt đầu từ việc không mang thêm sinh vật lạ lên, không mang sinh vật ra.
Câu chuyện đảo rắn, kể đúng, không phải là chuyện một hòn đảo đáng sợ mà là chuyện tiến hoá diễn ra trước mắt: một quần thể bị nước biển cô lập, đổi món ăn, đổi tập tính, đổi cả nọc độc trong vài nghìn thế hệ. Và giờ đây, sự sống còn của nó phụ thuộc vào việc con người có để yên cho hòn đảo hay không.
Câu hỏi thường gặp
Đảo rắn Queimada Grande nằm ở đâu?
Đảo nằm ở Đại Tây Dương, cách bờ biển bang São Paulo, Brazil khoảng 33 cây số. Từ thành phố São Paulo nhìn ra biển không thấy được đảo; phải đi thuyền từ các thị trấn ven biển như Itanhaém mới tới gần.
Có tour du lịch ngắm đảo rắn không?
Có một số chuyến đi thuyền quanh đảo hoặc lặn biển ở vùng nước xung quanh, vì đáy biển quanh đảo khá phong phú. Nhưng không được lên đảo. Người tham gia cần chọn đơn vị có giấy phép và tôn trọng vùng cấm.
Nọc rắn hổ lục đầu giáo vàng nguy hiểm với người thế nào?
Như nhiều loài rắn lục, nọc của nó gây tổn thương tại chỗ, rối loạn đông máu và có thể đe doạ tính mạng nếu không được điều trị. Ghi nhận về người bị cắn rất ít vì hầu như không ai lên đảo, nên mọi con số về tỷ lệ tử vong lan truyền trên mạng đều không đáng tin.
Có loài rắn nào khác sống trên đảo không?
Ngoài rắn hổ lục đầu giáo vàng, đảo còn có một số loài rắn không độc nhỏ. Tuy vậy, loài rắn độc chiếm ưu thế và là lý do chính khiến đảo nổi tiếng. Đảo cũng có các loài thằn lằn, côn trùng và chim biển làm tổ.
Vì sao không di dời một số rắn về đất liền để bảo tồn?
Một số cá thể đã được nuôi trong các cơ sở nghiên cứu như Viện Butantan để bảo tồn và nghiên cứu. Nhưng thả về đất liền có thể khiến chúng cạnh tranh hoặc lai với loài jararaca, và môi trường khác hẳn. Bảo vệ đảo vẫn là cách quan trọng nhất.