Đà điểu không vùi đầu vào cát, dù sợ hãi hay không. Nếu vùi đầu, chúng sẽ ngạt thở. Thứ khiến người ta tưởng như vậy là hai hành vi rất bình thường: đà điểu cúi sát đầu xuống cái hố nông làm tổ để trở trứng, và khi gặp nguy hiểm từ xa, đà điểu có thể nằm rạp, duỗi dài cổ sát mặt đất để khó bị phát hiện. Nhìn từ khoảng cách xa, qua làn nắng hầm hập của đồng cỏ, cái đầu nhỏ lẫn vào màu đất trông như đã chui tọt xuống cát.
Khi bị đe doạ thật sự ở gần, đà điểu làm điều ngược lại với "trốn tránh": chúng chạy rất nhanh, hoặc quay lại đá bằng đôi chân khoẻ có móng sắc. Hình ảnh con chim ngốc nghếch giấu đầu đã thành thành ngữ cho thái độ né tránh vấn đề, nhưng loài chim thật thì oan. Dưới đây là lời đồn bắt đầu từ đâu, đà điểu sống và tự vệ ra sao, cùng vài con số đáng nhớ về loài chim lớn nhất còn sống trên Trái Đất.
Lời đồn bắt đầu từ đâu
Từ thời La Mã. Nhà bác học La Mã Pliny Già, trong bộ Lịch sử tự nhiên viết vào thế kỷ thứ nhất, mô tả đà điểu là loài chim tưởng rằng chỉ cần thò đầu và cổ vào bụi cây là toàn thân đã được giấu kín. Đó là bụi cây chứ chưa phải cát, nhưng ý "giấu đầu tưởng giấu được cả mình" đã có từ đây.
Qua các thế kỷ truyền chép. Các sách động vật thời Trung cổ ở châu Âu thường chép lại nhau và thêm thắt chi tiết đạo lý. Hình ảnh đà điểu dần chuyển từ bụi cây sang cát, vì đà điểu sống ở vùng khô hạn, nhiều cát.
Thành thành ngữ. Đến thời hiện đại, "vùi đầu vào cát như đà điểu" trở thành cách nói quen trong nhiều thứ tiếng, chỉ người không chịu nhìn thẳng vào vấn đề. Tiếng Việt cũng mượn lại hình ảnh này, đôi khi gọi là "chính sách đà điểu".
Không có quan sát khoa học nào ủng hộ. Các nhà động vật học nghiên cứu đà điểu hoang dã ở châu Phi chưa từng ghi nhận hành vi vùi đầu xuống cát để trốn. Một số tài liệu phổ biến khoa học dẫn lời các chuyên gia rằng nếu đà điểu thật sự làm vậy, chúng đã không tồn tại được qua hàng triệu năm tiến hoá.
Thứ người ta thật sự nhìn thấy: tổ trứng dưới đất
Đà điểu không làm tổ trên cây như nhiều loài chim. Con trống dùng chân cào một cái hố nông trên mặt đất, rộng vài mét, sâu khoảng một gang tay đến vài chục phân. Con mái chính và đôi khi vài con mái khác cùng đẻ vào tổ này, nên một tổ có thể chứa hàng chục quả trứng. Ban ngày con mái ấp, ban đêm con trống thay ca; màu lông nâu xám của con mái hợp với nền đất ban ngày, còn bộ lông đen của con trống khó thấy trong đêm.
Trong thời gian ấp, chim bố mẹ nhiều lần cúi đầu xuống tổ để dùng mỏ trở trứng, giúp trứng được ủ ấm đều và phôi không dính vào vỏ. Chúng cũng cúi xuống để sửa sang lòng tổ. Với một con chim có cái cổ dài hơn một mét và cái đầu chỉ to cỡ nắm tay, khi đầu chúi xuống lòng hố thì từ xa trông như đầu đã biến mất dưới mặt đất. Ai đứng đủ xa để không làm chim sợ thì cũng đủ xa để không nhìn rõ chi tiết.
Đà điểu cũng hay cúi xuống đất để ăn: chúng mổ cỏ, hạt, rễ, côn trùng và nuốt cả sỏi nhỏ. Sỏi đi vào mề, giúp nghiền thức ăn vì chim không có răng. Một con đà điểu trưởng thành có thể mang trong mề khá nhiều sỏi. Hình ảnh đà điểu cúi đầu mổ đất liên tục càng làm lời đồn thêm "có vẻ đúng".
Đà điểu thật sự tự vệ như thế nào
Đà điểu sống ở đồng cỏ và bán hoang mạc châu Phi, chung chỗ với sư tử, báo săn, linh cẩu. Chúng có cả một bộ chiến lược sống sót, không cái nào là giấu đầu:
| Cách tự vệ | Mô tả | Vì sao hiệu quả |
|---|---|---|
| Quan sát từ trên cao | Đầu ở độ cao hơn hai mét, mắt rất lớn, nhìn xa | Phát hiện kẻ săn mồi từ sớm, thường trước cả ngựa vằn, linh dương đứng gần |
| Chạy | Chạy nước rút được khoảng 70 km/giờ theo nhiều nguồn, giữ tốc độ cao trên quãng dài | Bỏ xa phần lớn thú săn mồi trên đường dài |
| Nằm rạp ẩn mình | Khi thấy nguy hiểm từ xa mà chưa kịp chạy, hoặc đang canh tổ, chim nằm sát đất, cổ duỗi thẳng trên mặt đất | Thân hình như một gò đất, khó bị nhận ra; đây chính là hành vi dễ bị nhìn thành "vùi đầu" |
| Đá | Chân dài khoẻ, mỗi bàn chân có hai ngón, ngón lớn có móng dài | Một cú đá có thể gây thương tích nghiêm trọng cho thú lớn và cả người |
| Đánh lạc hướng | Chim bố mẹ có thể giả vờ bị thương, chạy lệch hướng để dụ kẻ thù khỏi tổ | Bảo vệ trứng và chim non |
Điều đáng chú ý: tư thế nằm rạp cổ sát đất là có thật, và đó là một chiến thuật ngụy trang khôn ngoan chứ không ngốc. Lời đồn đã lấy một hành vi thông minh rồi kể lại thành một hành vi ngu ngốc.
Vài con số về loài chim lớn nhất còn sống
Đà điểu (chi Struthio) nắm giữ nhiều kỷ lục trong thế giới loài chim. Các con số dưới đây là khoảng thường gặp trong tài liệu động vật học, có thể chênh tuỳ phân loài và cá thể:
- Chiều cao: con trống trưởng thành thường cao khoảng 2,1 đến 2,7 m tính tới đỉnh đầu, là loài chim cao nhất hiện nay.
- Cân nặng: con trưởng thành thường nặng khoảng 60 đến 150 kg, nặng nhất trong các loài chim còn sống.
- Trứng: trứng đà điểu là trứng lớn nhất của các loài chim hiện nay, nặng khoảng 1,5 kg, tương đương vài chục quả trứng gà, nhưng nếu so với kích thước cơ thể chim mẹ thì lại thuộc loại nhỏ.
- Mắt: mắt đà điểu là mắt lớn nhất trong các loài động vật sống trên cạn, đường kính khoảng 5 cm; nhiều tài liệu nhắc rằng mỗi con mắt còn to hơn bộ não của nó.
- Không bay được: cánh nhỏ so với thân, xương ức không có gờ lớn để bám cơ bay. Cánh được dùng để giữ thăng bằng khi chạy, đổi hướng gấp, và để phô diễn khi tán tỉnh.
- Họ hàng: đà điểu thuộc nhóm chim chạy cùng với đà điểu châu Úc (emu), đà điểu đầu mào, chim kiwi; nhóm này có lịch sử tiến hoá lâu đời và phân bố trên nhiều châu lục.
Ở Việt Nam, đà điểu được nuôi tại một số trang trại từ khoảng những năm 1990 để lấy thịt, trứng, da và phục vụ du lịch. Người nuôi đều biết rõ: đà điểu tò mò, mổ đồ lạ, nhưng không bao giờ thấy chúng chúi đầu xuống cát để trốn.
Đà điểu và con người: quan hệ dài hơn cả lời đồn
Lời đồn về cái đầu vùi trong cát chỉ có khoảng hai nghìn năm, còn quan hệ giữa người và đà điểu dài hơn thế rất nhiều. Ở hang đá Diepkloof thuộc Nam Phi, các nhà khảo cổ tìm thấy hàng trăm mảnh vỏ trứng đà điểu được khắc hoa văn hình học, có niên đại khoảng 60.000 năm, công bố năm 2010. Vỏ trứng dày, cứng, dung tích lớn nên được dùng làm bình đựng nước; các hoa văn lặp lại được xem là một trong những dấu vết sớm của việc dùng biểu tượng có hệ thống ở người hiện đại.
Những hạt chuỗi làm từ vỏ trứng đà điểu cũng xuất hiện ở nhiều di chỉ châu Phi và cả châu Á, có niên đại hàng chục nghìn năm. Ở Ai Cập và vùng Lưỡng Hà cổ, lông đà điểu là vật trang trí quý; về sau, châu Âu thế kỷ 18–19 chuộng lông đà điểu làm mũ thời trang đến mức các trang trại nuôi đà điểu lấy lông mọc lên ở Nam Phi. Khi mốt đó qua đi, nhiều trang trại chuyển sang nuôi lấy thịt và da.
Ngần ấy thế kỷ sống gần đà điểu, những người chăn nuôi và săn bắt châu Phi hiểu rõ tập tính của chúng, từ thói quen làm tổ chung đến cú đá nguy hiểm. Lời đồn vùi đầu không đến từ những người đó mà từ các tác giả ở xa, viết lại qua lời kể. Đó là một bài học nhỏ về nguồn tin: người quan sát trực tiếp lâu năm thường đáng tin hơn người chép lại câu chuyện hay.
"Chính sách đà điểu": khi thành ngữ có ích dù sinh học sai
Dù sai về con chim, thành ngữ "vùi đầu vào cát" vẫn hữu ích để nói về con người. Trong tâm lý học, có những khái niệm mô tả đúng tinh thần đó: né tránh thông tin không muốn nghe, chẳng hạn không mở thư báo nợ, không đi khám dù đã có dấu hiệu bất thường, không xem lại kết quả đầu tư khi thị trường xấu. Một số nhà kinh tế học hành vi gọi hiện tượng người ta ít kiểm tra tài khoản đầu tư khi thị trường đi xuống là "hiệu ứng đà điểu".
Sự trớ trêu nằm ở chỗ: con đà điểu thật lại là ví dụ ngược lại. Nó nhìn xa, phát hiện nguy hiểm sớm, rồi hành động dứt khoát: chạy hoặc ẩn mình đúng cách. Nếu muốn mượn đà điểu làm bài học, bài học đúng là "nhìn thẳng và phản ứng sớm", chứ không phải "giấu đầu".
Đây cũng là một mẫu chung của nhiều ngộ nhận về động vật: con người lấy một hành vi quan sát được từ xa, gán cho nó một ý nghĩa đạo lý, rồi câu chuyện đạo lý sống lâu hơn và lan rộng hơn chính quan sát ban đầu. Khi đọc một câu ví von về con vật, nên tách hai phần: bài học về con người có thể đáng giá, còn phần sinh học thì cần kiểm chứng riêng.
Đà điểu ngoài tự nhiên và trong trang trại: điều nên biết khi đến gần
Nhiều khu du lịch sinh thái, trang trại ở Việt Nam cho khách cho đà điểu ăn hoặc chụp ảnh gần. Đà điểu nuôi thường quen người, nhưng chúng vẫn là loài chim lớn, phản xạ nhanh và có thể mổ hoặc đá khi bị giật mình. Mỏ đà điểu hay mổ vào những thứ lấp lánh như khuyên tai, kính, điện thoại, cúc áo; nhiều người bị mổ bất ngờ vì chim tò mò chứ không phải vì hung dữ.
Nguyên tắc cơ bản: đứng sau hàng rào khi cho ăn, xoè lòng bàn tay hoặc dùng khay thay vì cầm thức ăn bằng đầu ngón tay, cất đồ lấp lánh, giữ trẻ nhỏ trong tầm tay và không cho trẻ trêu chọc hay đuổi chim. Đặc biệt tránh lại gần con trống trong mùa sinh sản, khi chúng bảo vệ tổ và bạn tình rất quyết liệt, có thể xoè cánh, kêu trầm và lao tới.
Ngoài tự nhiên, đà điểu hoang dã vẫn còn khá phổ biến ở một số vùng châu Phi, nhưng một số phân loài đã suy giảm mạnh do săn bắt và mất môi trường sống. Ngắm chúng từ xa, trên xe, theo hướng dẫn của kiểm lâm là cách an toàn cho cả người và chim.
Câu hỏi thường gặp
Nếu đà điểu vùi đầu vào cát thật thì sao?
Chúng sẽ không thở được và sẽ chết ngạt sau một thời gian ngắn, đồng thời hoàn toàn không thấy kẻ săn mồi tiến lại gần. Một loài có hành vi như vậy khó tồn tại qua chọn lọc tự nhiên. Đây là lý do các nhà động vật học coi lời đồn này là vô lý ngay từ logic.
Đà điểu có bay được không?
Không. Đà điểu quá nặng so với diện tích cánh, xương ức không có gờ lớn để bám cơ bay. Cánh của chúng dùng để giữ thăng bằng khi chạy nhanh, đổi hướng gấp, che nắng cho trứng và chim non, và để phô diễn khi tán tỉnh.
Đà điểu chạy nhanh hơn ngựa không?
Nhiều tài liệu ghi đà điểu chạy nước rút khoảng 70 km/giờ và giữ được tốc độ cao trên quãng dài, tương đương hoặc nhỉnh hơn ngựa đua ở một số quãng. Con số cụ thể khác nhau giữa các nguồn đo, nhưng đà điểu chắc chắn là loài chim chạy nhanh nhất trên cạn.
Vì sao đà điểu nuốt sỏi?
Đà điểu không có răng, nên nuốt sỏi nhỏ vào mề để nghiền thức ăn thô như cỏ, hạt, rễ. Gà, vịt cũng làm điều tương tự với hạt sạn nhỏ. Vì thói quen này, đà điểu nuôi đôi khi nuốt nhầm vật lạ như đinh, dây kim loại, nên chuồng trại cần được dọn sạch.
Một quả trứng đà điểu bằng bao nhiêu quả trứng gà?
Trứng đà điểu nặng khoảng 1,5 kg, thường được ví bằng khoảng 20 đến 25 quả trứng gà về khối lượng. Vỏ trứng rất dày và cứng, có thể chịu được sức nặng của một người lớn đứng lên trong một số thử nghiệm, nên phải dùng dụng cụ để mở.
Có loài chim nào thật sự giấu mình bằng cách nằm im không?
Có nhiều loài. Chim cút, gà rừng, cò đất và nhiều loài chim làm tổ trên mặt đất nằm bất động, dựa vào màu lông ngụy trang để thoát khỏi mắt kẻ săn mồi. Đà điểu nằm rạp cổ sát đất cũng thuộc kiểu chiến thuật này, chỉ là thân hình quá lớn nên dễ bị kể lại thành chuyện vùi đầu.