Cây máu rồng (Dracaena cinnabari) là loài cây chỉ mọc tự nhiên trên quần đảo Socotra của Yemen, nổi tiếng với tán lá xoè tròn như chiếc ô lật ngược và thứ nhựa đỏ thẫm chảy ra khi vỏ cây bị rạch. Hình dạng kỳ lạ ấy không phải để trang trí: tán dày giúp cây che bóng cho rễ, giảm bốc hơi và hứng hơi nước từ mây mù trên vùng cao nguyên khô hạn.
Socotra được gọi là "hòn đảo ngoài hành tinh" vì có nhiều loài cây hình thù lạ không thấy ở nơi nào khác. Nhưng cái tên ấy dễ gây hiểu nhầm. Không có gì xa lạ với sinh học ở đây: đó là kết quả của hàng triệu năm biệt lập, khí hậu khắc nghiệt và chọn lọc tự nhiên, và hôm nay chính sự đặc biệt ấy lại làm loài cây này mong manh.
Socotra: một quần đảo biệt lập hàng triệu năm
Quần đảo Socotra nằm ở biển Ả Rập, gần lối vào vịnh Aden, cách mũi Sừng châu Phi (Somalia) khoảng hai trăm năm mươi cây số và xa đất liền bán đảo Ả Rập hơn thế. Về chính trị, quần đảo thuộc Yemen. Đảo chính Socotra có diện tích vài nghìn cây số vuông, gồm đồng bằng ven biển, cao nguyên đá vôi và dãy núi granite Haggeher ở giữa.
Theo các nhà địa chất, khối đất của Socotra từng gắn với lục địa và tách ra từ hàng triệu năm trước khi vịnh Aden mở rộng. Từ đó, sinh vật trên đảo tiến hoá trong cô lập. Kết quả là một tỷ lệ loài đặc hữu rất cao: khoảng một phần ba số loài thực vật trên quần đảo không mọc tự nhiên ở bất cứ đâu khác trên Trái Đất.
Năm 2008, quần đảo Socotra được UNESCO công nhận là Di sản thiên nhiên thế giới, với lý do chính là đa dạng sinh học nổi bật và mức độ đặc hữu cao của thực vật, bò sát và ốc cạn. Các nhà sinh học thường so sánh Socotra với quần đảo Galápagos về giá trị nghiên cứu tiến hoá.
Vì sao cây có hình chiếc ô lật ngược
Cây máu rồng trưởng thành có một thân to, chia nhánh liên tiếp theo kiểu chẻ đôi, mỗi đầu nhánh mang một chùm lá cứng hình lưỡi kiếm. Các nhánh dày đặc tạo thành một tán tròn đều, mặt trên gần như phẳng, nhìn từ xa giống một cây nấm khổng lồ hay một chiếc ô bị gió lật.
Các nhà nghiên cứu cho rằng hình dạng này là một chiến lược sống trong khí hậu khô. Tán dày che bóng cho thân và phần đất quanh gốc, giảm nhiệt độ và giảm lượng nước bốc hơi. Trên những cao nguyên thường có mây mù và sương, lá và tán còn giúp hứng hơi nước ngưng tụ, để nước nhỏ giọt theo cành xuống gốc. Bóng râm dưới tán cũng giúp cây con nảy mầm có cơ hội sống sót hơn.
Cây máu rồng lớn rất chậm. Các nghiên cứu ước tính một cây phải mất hàng chục năm mới ra hoa lần đầu, và những cây lớn có thể đã vài trăm năm tuổi. Vì thân cây thuộc nhóm một lá mầm, không có vòng gỗ hằng năm như cây thông hay cây lim, việc xác định tuổi chính xác rất khó và các con số chỉ là ước tính.
Gió mùa và mây mù: khí hậu nặn nên hình dáng cây
Muốn hiểu cây máu rồng, phải hiểu khí hậu Socotra. Đảo chịu ảnh hưởng mạnh của gió mùa Ấn Độ Dương. Vào mùa hè, gió mùa tây nam thổi rất mạnh, biển động dữ đến mức trong lịch sử, thuyền buôn thường tránh ghé đảo vào những tháng này, khiến Socotra gần như bị cắt khỏi thế giới bên ngoài mỗi năm vài tháng. Mưa trên đảo ít và thất thường, vùng đồng bằng ven biển gần như sa mạc.
Cảnh vật thay đổi khi lên cao. Trên cao nguyên đá vôi và sườn núi Haggeher, gió mùa đẩy hơi ẩm từ biển lên, tạo mây mù và sương thường xuyên. Chính ở những độ cao này, cây máu rồng mọc dày nhất. Khu rừng Firmihin trên cao nguyên là nơi có quần thể cây máu rồng lớn nhất còn lại, với hàng nghìn cây đứng rải rác trên nền đá.
Sự phân bố ấy là manh mối cho vai trò của mây mù: cây sống nhờ một nguồn nước không đến từ mưa mà từ hơi ẩm treo trong không khí. Tán lá dày hứng hơi nước như tấm lưới, lá cứng hình lưỡi kiếm hướng lên trên dẫn nước về phía thân. Khi khí hậu khô dần và mây mù giảm, chính chiến lược từng giúp cây tồn tại hàng triệu năm lại trở thành điểm yếu, vì cây không có nguồn nước thay thế.
Nhựa máu rồng: từ thuốc nhuộm cổ đại tới vecni đàn violin
Khi vỏ cây bị rạch, một thứ nhựa màu đỏ thẫm rỉ ra và đông lại thành những giọt cứng. Người địa phương thu nhặt nhựa này từ hàng nghìn năm nay. Nhựa máu rồng từ Socotra đã được buôn bán trong vùng Địa Trung Hải và Trung Đông từ thời cổ đại, dùng làm thuốc nhuộm, chất tạo màu cho sơn và mực, và trong y học dân gian.
Cần biết rằng tên gọi "máu rồng" trong thương mại không chỉ dành cho nhựa Socotra. Ngày nay, phần lớn nhựa máu rồng trên thị trường lấy từ một số loài song mây (chi Daemonorops) ở Đông Nam Á, hoặc từ cây chi Croton ở Nam Mỹ. Các loài cây khác nhau cho ra thứ nhựa đỏ có thành phần khác nhau, chỉ chung cái tên.
Ở Việt Nam có cây huyết giác (Dracaena cambodiana), cùng chi với cây máu rồng Socotra, lõi thân có phần gỗ đỏ được dân gian dùng trong các bài thuốc. Mọi công dụng chữa bệnh của các loại nhựa và gỗ đỏ này đều thuộc kinh nghiệm dân gian, cần được kiểm chứng bằng nghiên cứu y học; người đọc không nên tự dùng thay cho điều trị. Thứ được ghi nhận chắc chắn hơn là vai trò của nhựa đỏ trong lịch sử thuốc nhuộm và chất phủ bề mặt.
Những cây lạ khác trên đảo Socotra
Cây máu rồng chỉ là gương mặt nổi tiếng nhất. Socotra còn nhiều loài thực vật hình thù khác thường, cũng là kết quả thích nghi với nắng nóng, gió mạnh và mùa khô kéo dài:
- Cây dưa chuột (Dendrosicyos socotranus): thành viên duy nhất của họ bầu bí mọc thành cây gỗ, thân phình to trữ nước.
- Hoa hồng sa mạc Socotra (Adenium obesum subsp. socotranum): thân mập như chai, mọc trên vách đá, nở hoa hồng vào mùa khô.
- Các loài cây trầm hương nhựa thơm (chi Boswellia): Socotra có nhiều loài đặc hữu, cho nhựa thơm được dùng từ xa xưa.
- Cây nhựa thơm chi Commiphora: họ hàng của cây cho nhựa myrrh, thân thấp, nhiều nhánh, chịu hạn giỏi.
- Lô hội Socotra (Aloe perryi): từng nổi tiếng trong thương mại thuốc từ thời cổ.
Điểm chung của nhiều loài là thân dày trữ nước, lá nhỏ hoặc cứng để giảm mất nước, và mọc ở nơi có mây mù cung cấp độ ẩm. Nhìn hệ thực vật Socotra, người ta thấy rõ chọn lọc tự nhiên có thể tạo ra những hình dạng kỳ lạ đến đâu khi một vùng đất bị cô lập đủ lâu.
Những mối đe doạ với cây máu rồng
Cây máu rồng được Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN) xếp vào nhóm loài bị đe doạ. Các nhà nghiên cứu nêu những nguyên nhân chính sau:
| Mối đe doạ | Tác động | Vì sao khó khắc phục |
|---|---|---|
| Dê và gia súc ăn cây con | Cây con hầu như không sống sót ngoài vùng có rào chắn | Chăn thả là sinh kế của nhiều hộ dân trên đảo |
| Khí hậu khô dần | Mây mù giảm, cây con thiếu nước, cây già suy yếu | Là xu hướng dài hạn, vượt ngoài khả năng của địa phương |
| Bão nhiệt đới | Năm 2015, hai cơn bão Chapala và Megh quật đổ nhiều cây cổ thụ | Bão mạnh hiếm trước đây nay xuất hiện thường hơn |
| Cây lớn rất chậm | Mỗi cây mất hàng chục năm mới ra hoa, thay thế chậm | Quần thể già dần, ít lớp cây trẻ |
| Khai thác nhựa và gỗ không kiểm soát | Vết rạch sâu làm cây yếu đi | Nhu cầu du lịch và buôn bán tăng |
Nhiều khảo sát cho thấy quần thể cây máu rồng hiện chủ yếu là cây già, rất ít cây non. Một số chương trình bảo tồn xây vườn ươm và rào chắn bảo vệ cây con khỏi dê. Bất ổn chính trị ở Yemen khiến việc nghiên cứu và bảo tồn thêm khó khăn.
Hiểu nhầm hay gặp về cây máu rồng
Hiểu nhầm phổ biến nhất là coi cây máu rồng như một "cây ngoài hành tinh". Biệt danh này giúp hình ảnh lan nhanh, nhưng cây hoàn toàn thuộc cây sự sống của Trái Đất, cùng chi với phát tài, thiết mộc lan quen thuộc trong nhà người Việt, và cùng họ với cây huyết dụ. Những cây cảnh thân thảo bán ở chợ hoa với lá dài như lưỡi kiếm, thân thẳng từng đoạn chính là họ hàng của nó.
Hiểu nhầm thứ hai là nhựa đỏ là "máu" theo nghĩa nào đó của cây. Thực tế đây là nhựa tiết ra để bịt vết thương ở vỏ, giống như nhiều loài cây khác tiết nhựa khi bị tổn thương, chỉ khác ở sắc tố đỏ đậm. Màu đỏ đến từ các hợp chất thuộc nhóm flavonoid trong nhựa.
Hiểu nhầm thứ ba là có thể mua hạt về trồng ở Việt Nam để có cây máu rồng y hệt. Hạt và cây con có thể được bán qua mạng, nhưng cây lớn cực chậm, cần điều kiện khô và thoát nước rất tốt, và hình dạng chiếc ô chỉ hiện ra sau nhiều chục năm. Việc buôn bán thực vật hoang dã quý hiếm cũng chịu ràng buộc của luật pháp các nước; không nên mua nguồn không rõ xuất xứ.
Câu hỏi thường gặp
Cây máu rồng sống được bao lâu?
Các nhà nghiên cứu ước tính những cây lớn có thể sống hàng trăm năm, nhưng vì thân không có vòng gỗ hằng năm nên rất khó xác định tuổi chính xác. Các con số tuổi được nêu trên mạng thường là ước tính dựa trên tốc độ lớn quan sát được.
Du khách có thể tới Socotra để xem cây máu rồng không?
Socotra từng đón khách du lịch sinh thái, nhưng tình hình an ninh và đi lại ở Yemen thay đổi liên tục. Người muốn đi cần kiểm tra khuyến cáo đi lại của cơ quan lãnh sự và quy định hiện hành, và chọn đơn vị địa phương có giấy phép.
Cây máu rồng có họ hàng với cây cảnh trong nhà không?
Có. Cây máu rồng thuộc chi Dracaena, cùng chi với nhiều loại cây cảnh phổ biến như phát tài, thiết mộc lan, cây lưỡi hổ (trong các phân loại mới). Chúng có chung đặc điểm lá dài, cứng, và một số loài chịu hạn tốt.
Vì sao Socotra có nhiều loài đặc hữu như vậy?
Do quần đảo bị cô lập hàng triệu năm, khí hậu khô nóng với gió mùa mạnh, cộng với địa hình đa dạng từ biển tới núi. Sinh vật trên đảo tiến hoá riêng, thích nghi với điều kiện đặc thù, tạo nên những loài không có ở nơi khác.
Nhựa máu rồng có phải là chất độc không?
Nhựa máu rồng không được biết là chất độc mạnh và đã được dùng làm thuốc nhuộm, vecni từ lâu. Tuy vậy, mọi sản phẩm ăn uống hay bôi da làm từ nhựa cây đều nên có nguồn gốc rõ ràng và được cơ quan chức năng cho phép, không nên tự chế.
Có nơi nào ngoài Socotra trồng cây máu rồng không?
Một số vườn thực vật lớn trên thế giới trồng cây máu rồng để nghiên cứu và bảo tồn, thường trong nhà kính hoặc vùng khí hậu khô ấm. Tuy nhiên, cây trồng ngoài đảo hiếm khi đạt được tán hình chiếc ô đặc trưng như cây già trong tự nhiên.