Bò không ghét màu đỏ, và thật ra chúng khó phân biệt được màu đỏ với màu xanh lá. Mắt bò chỉ có hai loại tế bào nón nhận màu thay vì ba như mắt người, nên thế giới màu của bò gần giống một người mù màu đỏ–lục. Trong trận đấu bò, thứ khiến con bò lao tới là chuyển động của tấm vải và cả quá trình bị khiêu khích trước đó, không phải sắc đỏ.
Màu đỏ của tấm vải chủ yếu dành cho khán giả: nó nổi bật, gây kịch tính và che vết máu. Các thí nghiệm từ đầu thế kỷ 20 đến các chương trình kiểm chứng trên truyền hình gần đây đều cho cùng một kết quả: vải màu gì không quan trọng bằng vải có động hay không. Hiểu điều này còn có ích thực tế cho người chăn nuôi ở nông thôn Việt Nam, nơi trâu bò vẫn gần gũi với đời sống.
Mắt bò nhìn thấy màu như thế nào
Võng mạc của động vật có vú có hai loại tế bào cảm quang: tế bào que nhạy với ánh sáng yếu, và tế bào nón giúp phân biệt màu. Người có ba loại tế bào nón, nhạy nhất với vùng ánh sáng xanh lam, xanh lục và vàng–đỏ; não so sánh tín hiệu từ ba loại này để tạo ra hàng triệu sắc màu. Bò, giống như phần lớn thú có vú khác (chó, mèo, ngựa), chỉ có hai loại nón: một loại nhạy với vùng xanh lam, một loại nhạy với vùng vàng–lục.
Hệ quả là bò thấy được sự khác biệt giữa xanh lam và vàng, nhưng màu đỏ và màu xanh lá với chúng trông khá giống nhau, khác chủ yếu ở độ sáng tối. Một tấm vải đỏ tươi trong mắt bò có lẽ chỉ là một mảng sẫm hơi ngả vàng nâu. Nói bò "mù màu" là chưa chính xác, nói đúng hơn là bò có thị giác hai màu, giống những người mắc chứng mù màu đỏ–lục phổ biến ở nam giới.
Bù lại, mắt bò đặt hai bên đầu cho tầm nhìn bao quát rất rộng, gần như vòng quanh thân trừ một vùng mù nhỏ phía sau. Bò nhạy với chuyển động ở rìa tầm nhìn, điều hợp lý với một loài từng là con mồi của sói và thú săn lớn. Thứ bò chú ý trước tiên là cái gì đang động đậy, chứ không phải nó màu gì.
Các thí nghiệm đã kiểm chứng ra sao
Thí nghiệm năm 1928: nhà tâm lý học người Mỹ George Stratton thử phản ứng của bò với những tấm vải màu khác nhau và công bố rằng màu đỏ không gây kích động hơn các màu khác. Đây là một trong những phép thử sớm được nhắc lại nhiều nhất về chủ đề này.
Thí nghiệm trên truyền hình: một chương trình kiểm chứng lời đồn nổi tiếng của Mỹ từng đặt vào trường đấu ba tấm vải đỏ, xanh và trắng treo cố định, rồi ba hình nộm, một mặc đồ đỏ đứng yên và hai mặc màu khác nhưng chuyển động. Bò húc vào bất kể màu, và nhắm vào thứ đang di chuyển chứ không nhắm vào màu đỏ.
Quan sát trong trường đấu: ở các trận đấu bò truyền thống, phần đầu dùng một tấm áo choàng lớn màu hồng tía và vàng; chỉ phần cuối mới dùng tấm vải nhỏ màu đỏ. Con bò lao vào cả hai tấm như nhau. Nếu đỏ là thứ chọc giận bò, tấm hồng vàng đã không hiệu quả.
Điều đọng lại: các phép thử khác nhau về cách làm nhưng thống nhất ở điểm chính: chuyển động mạnh, đột ngột, ở khoảng cách gần là tín hiệu kích thích bò húc. Màu sắc là yếu tố phụ, nếu có.
Vì sao tấm vải trong đấu bò lại màu đỏ
Nếu bò không phân biệt được đỏ, vì sao trường đấu vẫn dùng vải đỏ? Câu trả lời nằm ở phía khán giả và truyền thống. Màu đỏ nổi bật trên nền cát vàng, dễ nhìn từ hàng ghế xa, gợi cảm giác nguy hiểm và kịch tính. Thêm vào đó, ở phần cuối trận, con bò đã bị thương, và nền đỏ giúp che bớt vết máu bắn lên tấm vải, khiến cảnh tượng bớt khó coi với người xem.
Truyền thống cũng giữ màu sắc ở lại: một khi khán giả đã quen thấy vải đỏ, đổi sang màu khác sẽ làm mất "chất" của nghi thức. Đây là ví dụ điển hình cho việc một chi tiết văn hoá được hiểu ngược thành một sự thật sinh học: người ta thấy vải đỏ, thấy bò lao vào, rồi kết luận đỏ là nguyên nhân.
Cũng cần nói rõ, bò dùng trong đấu bò truyền thống được lai tạo qua nhiều thế hệ để hung hăng, và trước khi gặp người đấu đã trải qua nhiều kích thích gây căng thẳng. Hành vi húc của chúng là phản ứng của một con vật bị dồn ép, sợ hãi và đau đớn. Đấu bò ngày nay gây tranh cãi lớn về phúc lợi động vật, nhiều nơi đã cấm hoặc hạn chế. Bài này chỉ dùng nó như một tình huống để hiểu thị giác của bò, không cổ vũ hình thức này.
Những thứ thật sự khiến bò, trâu hung dữ
Với người chăn nuôi hay người đi qua bãi chăn thả, biết bò phản ứng với cái gì hữu ích hơn nhiều so với tránh mặc áo đỏ.
| Yếu tố | Vì sao bò phản ứng | Nên làm gì |
|---|---|---|
| Chuyển động đột ngột, vung tay, chạy ào tới | Kích hoạt phản xạ đề phòng kẻ săn mồi | Đi chậm, đều, không vung vẩy đồ vật |
| Tiếp cận từ vùng mù phía sau | Bò giật mình vì không thấy trước | Tiến lại từ phía bên, để bò thấy mình |
| Bò mẹ đang nuôi con | Bản năng bảo vệ con non rất mạnh | Không chen vào giữa bò mẹ và bê con |
| Bò đực trưởng thành, nhất là mùa phối giống | Hormone làm tăng tính lãnh thổ | Giữ khoảng cách, không trêu chọc |
| Tiếng động lớn: còi, pháo, tiếng la hét | Làm bò hoảng sợ, có thể bỏ chạy hoặc húc | Giữ yên lặng khi đến gần chuồng, bãi |
| Chó sủa đuổi theo người | Bò coi chó là mối đe doạ | Giữ chó bằng dây khi đi qua đàn bò |
Ở nông thôn Việt Nam, trẻ em chăn trâu bò từ nhỏ và hiếm khi gặp nạn, vì các em đã quen đến gần chậm rãi, gọi tên con vật và để nó nhìn thấy mình. Đó chính là những nguyên tắc ở bảng trên, được truyền bằng kinh nghiệm thay vì sách vở.
Trâu, bò ở Việt Nam và chuyện "kỵ áo đỏ"
Ở nhiều vùng quê, người ta vẫn dặn nhau đừng mặc áo đỏ khi đi qua đàn trâu bò. Lời dặn này xuất phát từ cùng ngộ nhận về đấu bò, cộng với vài lần trâu bò húc người tình cờ trùng với áo màu sặc sỡ. Nhưng trâu cũng có thị giác hai màu như bò, và các trường hợp trâu bò tấn công người thường gắn với những tình huống ở bảng trên: con vật bị giật mình, bị đánh, đang chăm con, hay đang trong mùa động dục.
Lễ hội chọi trâu ở một số địa phương là ví dụ khác cho thấy màu sắc không phải mấu chốt. Trâu chọi được nuôi, luyện riêng, và hai con lao vào nhau do bản năng tranh đấu giữa các con đực, bị kích thích bởi mùi, tiếng động, sự hiện diện của đối thủ. Không có tấm vải đỏ nào trong trận chọi mà trâu vẫn hung dữ.
Vậy mặc áo đỏ đi qua đồng có sao không? Không đáng lo về màu. Điều đáng lo là đi vội, la to, vung que, hoặc để trẻ nhỏ chạy nhảy sát đàn trâu bò. Khi một con trâu hay bò tỏ ra căng thẳng (cúi đầu, cào chân, khịt mũi mạnh, đuôi vẫy liên tục), hãy lùi lại từ từ, không quay lưng bỏ chạy.
Vì sao lời đồn này lan rộng đến vậy
Ngộ nhận "bò ghét màu đỏ" có một lợi thế lớn: nó được nhìn thấy tận mắt. Hình ảnh người đấu bò phất tấm vải đỏ và con bò lao vào đã đi khắp thế giới qua tranh vẽ, phim ảnh, phim hoạt hình, quảng cáo. Người xem thấy hai thứ xảy ra cùng lúc, màu đỏ và cú lao, rồi não tự nối chúng thành quan hệ nhân quả. Đây là một lỗi suy luận rất phổ biến: thấy hai điều đi cùng nhau thì tưởng điều này gây ra điều kia.
Ngôn ngữ cũng góp phần. Tiếng Anh có thành ngữ ví một thứ chọc tức ai đó như "tấm vải đỏ trước mặt con bò", và nhiều thứ tiếng khác có cách nói tương tự. Khi một hình ảnh đã thành thành ngữ, ít ai nghĩ đến chuyện kiểm tra nó, giống như chẳng ai đi đo xem "nhanh như chớp" là nhanh bao nhiêu.
Cuối cùng là thiên kiến xác nhận: người tin bò ghét màu đỏ sẽ nhớ rất rõ lần con bò nhà hàng xóm đuổi theo một người mặc áo đỏ, nhưng quên mất những lần bò đuổi người mặc áo xanh, áo trắng, hay những lần người mặc áo đỏ đi qua mà bò không buồn ngẩng đầu. Một vài trường hợp đáng nhớ đủ để nuôi một niềm tin sai suốt nhiều thế hệ, cho tới khi có ai đó chịu bày ra một phép thử có đối chứng.
Những động vật nhìn màu khác người: vài ví dụ để so sánh
Ngộ nhận về con bò mở ra một câu hỏi thú vị hơn: mỗi loài thấy thế giới màu sắc khác nhau đến đâu. Một vài ví dụ đã được nghiên cứu khá kỹ:
- Chó, mèo: cũng có thị giác hai màu, thấy rõ xanh lam và vàng, khó phân biệt đỏ với xanh lá. Quả bóng đỏ lăn trên bãi cỏ xanh với chó có thể khó thấy hơn quả bóng màu xanh lam.
- Ong mật: không thấy màu đỏ nhưng thấy được ánh sáng cực tím; nhiều bông hoa có hoa văn cực tím dẫn ong tới mật mà mắt người không thấy.
- Chim: nhiều loài có bốn loại tế bào nón, thấy cả vùng cực tím, nên bộ lông mà ta thấy giống nhau giữa con trống và mái lại có thể khác nhau rõ trong mắt chim.
- Cá vàng: cũng nhìn được vùng cực tím và phân biệt màu khá tốt, trái với hình dung về loài cá "ngơ ngác".
- Tôm tít (tôm bọ ngựa): có tới hơn chục loại tế bào nhận màu, nhưng thí nghiệm cho thấy chúng phân biệt các sắc gần nhau kém hơn người; nhiều loại nhận màu không đồng nghĩa với nhìn màu "giỏi hơn".
Màu sắc không nằm sẵn trong vật, mà là cách mỗi loài xử lý ánh sáng phản chiếu. Vì thế câu hỏi "bò ghét màu đỏ không" ngay từ đầu đã đặt nhầm chỗ: bò gần như không có màu đỏ để mà ghét.
Câu hỏi thường gặp
Vậy bò nhìn thấy tấm vải đỏ thành màu gì?
Không ai biết chắc cảm nhận chủ quan của bò, nhưng dựa trên cấu tạo hai loại tế bào nón, tấm vải đỏ nhiều khả năng hiện ra như một mảng sẫm màu ngả vàng nâu hoặc xám, không nổi bật như trong mắt người. Màu đỏ và xanh lá với bò khác nhau chủ yếu ở độ sáng.
Mặc áo đỏ đi qua đàn bò có nguy hiểm hơn không?
Không có bằng chứng màu đỏ làm tăng nguy cơ. Điều làm bò, trâu phản ứng là chuyển động đột ngột, tiếng ồn, tiếp cận từ phía sau, chen vào giữa bò mẹ và con, hoặc trêu chọc bò đực. Đi chậm, giữ khoảng cách và để con vật thấy mình là cách an toàn nhất.
Trâu có nhìn màu giống bò không?
Trâu cũng là động vật nhai lại có thị giác hai màu như bò, nên không có lý do để tin trâu phản ứng đặc biệt với màu đỏ. Các vụ trâu húc người thường gắn với việc trâu bị giật mình, bị đánh, đang chăm con hoặc trong mùa động dục.
Vì sao người đấu bò vẫn dùng vải đỏ nếu bò không thấy đỏ?
Màu đỏ phục vụ khán giả và truyền thống: nổi bật trên nền cát, gợi kịch tính và che bớt vết máu ở phần cuối trận. Phần đầu trận còn dùng tấm áo choàng màu hồng tía và vàng, và bò lao vào cả hai như nhau.
Bò có thể bị huấn luyện để phân biệt màu không?
Một số thí nghiệm hành vi cho thấy bò học được cách chọn giữa các màu khác nhau nhiều về độ sáng hoặc giữa vùng xanh lam và vàng để nhận thức ăn. Nhưng phân biệt đỏ với xanh lá có cùng độ sáng thì khó với bò, phù hợp với cấu tạo hai loại tế bào nón của chúng.
Người mù màu đỏ–lục có thấy thế giới giống bò không?
Về nguyên lý thì gần giống, vì cả hai cùng thiếu khả năng tách vùng đỏ và lục. Tuy vậy mắt bò còn khác người ở nhiều điểm: tầm nhìn rộng hơn nhiều, độ sắc nét thấp hơn, nhạy với chuyển động ở rìa hơn. Vì thế thế giới màu của hai bên chỉ tương tự, không phải giống hệt.