Các thí nghiệm có đối chứng không tìm thấy bằng chứng rằng ăn đường làm trẻ hiếu động hơn hay giảm tập trung. Một phân tích gộp được công bố trên tạp chí của Hiệp hội Y khoa Hoa Kỳ năm 1995 tổng hợp các nghiên cứu mù đôi, trong đó cả trẻ, cha mẹ và người đánh giá đều không biết trẻ uống đường hay chất tạo ngọt giả, và kết luận đường không ảnh hưởng đáng kể đến hành vi hay khả năng nhận thức của trẻ.
Vậy vì sao gần như mọi phụ huynh đều thấy con "lên đồng" sau bữa tiệc sinh nhật? Một phần là bối cảnh: tiệc có bạn bè, trò chơi, âm nhạc, thức khuya, nên trẻ nào cũng phấn khích. Phần còn lại, theo một thí nghiệm nổi tiếng, nằm ở mắt người lớn: khi tin con vừa ăn đường, cha mẹ đánh giá con hiếu động hơn dù thật ra con chẳng ăn đường. Dù vậy, vẫn có những lý do vững chắc để hạn chế đường cho trẻ; chỉ là "tăng động" không nằm trong số đó.
Niềm tin này đến từ đâu
Thập niên 1970 ở Mỹ. Bác sĩ dị ứng Benjamin Feingold đề xuất chế độ ăn loại bỏ phẩm màu, chất bảo quản và một số chất tự nhiên để cải thiện hành vi trẻ hiếu động. Đường không phải trọng tâm ban đầu của ông, nhưng trong làn sóng quan tâm đến "thực phẩm ảnh hưởng hành vi", đường nhanh chóng bị đưa vào danh sách nghi phạm.
Một vài nghiên cứu sơ bộ. Cuối thập niên 1970, đầu 1980 có những báo cáo quan sát cho thấy trẻ ăn nhiều đường có vẻ hiếu động hơn. Vấn đề là các nghiên cứu này không có đối chứng tốt: trẻ hiếu động có thể đòi ăn ngọt nhiều hơn, chứ không phải đường gây ra hiếu động.
Trải nghiệm ai cũng có. Cha mẹ nào cũng từng thấy con chạy nhảy không ngừng sau tiệc. Một trải nghiệm vừa phổ biến, vừa có vẻ hợp lý ("đường cho năng lượng") là mảnh đất màu mỡ cho niềm tin bám rễ.
Ngôn ngữ củng cố. Cụm từ kiểu "sugar rush", "cơn phấn khích vì đường" được dùng rộng rãi trong đời thường, phim ảnh, quảng cáo, khiến chuyện đường làm trẻ tăng động nghe như một sự thật hiển nhiên.
Thí nghiệm mù đôi đã kiểm tra thế nào
Để biết đường có gây hiếu động không, cách đáng tin nhất là thí nghiệm mù đôi có đối chứng giả dược. Trẻ được chia ngẫu nhiên: nhóm uống nước có đường, nhóm uống nước có chất tạo ngọt không đường như aspartame có vị tương tự. Cả trẻ, cha mẹ lẫn người quan sát chấm điểm hành vi đều không biết ai uống gì. Sau đó các nhà nghiên cứu đo hành vi, sự chú ý, kết quả làm bài tập.
Từ thập niên 1980 đến đầu 1990, nhiều nghiên cứu như vậy được thực hiện, có nghiên cứu theo dõi trẻ trong nhiều tuần với chế độ ăn được kiểm soát chặt, có nghiên cứu chọn riêng những trẻ mà cha mẹ cho là "nhạy cảm với đường". Năm 1995, nhóm của Mark Wolraich gộp kết quả các nghiên cứu này lại trong một phân tích tổng hợp. Kết luận: đường không ảnh hưởng đến hành vi hay nhận thức của trẻ, kể cả nhóm trẻ được cho là nhạy cảm. Các tác giả vẫn để ngỏ khả năng một số ít trẻ có phản ứng nhẹ, nhưng tác động chung không đáng kể.
Ba thập niên sau, kết luận này về cơ bản vẫn đứng vững trong y văn. Đây là một ví dụ điển hình cho việc thí nghiệm mù đôi gạt bỏ những gì ta tưởng mình "thấy tận mắt": khi người quan sát không biết trẻ ăn gì, khác biệt biến mất.
Thí nghiệm về kỳ vọng của cha mẹ: con chưa ăn đường nhưng mẹ thấy con "quậy" hơn
Năm 1994, hai nhà tâm lý học Daniel Hoover và Richard Milich thực hiện một thí nghiệm nhỏ nhưng nổi tiếng với các cặp mẹ và con trai mà mẹ tin con nhạy cảm với đường. Thiết kế và kết quả có thể tóm như sau:
| Nhóm | Mẹ được bảo gì | Con thực ra uống gì | Mẹ đánh giá con |
|---|---|---|---|
| Nhóm kỳ vọng | Con vừa uống một lượng đường lớn | Đồ uống không đường (giả dược) | Hiếu động hơn rõ rệt |
| Nhóm đối chứng | Con vừa uống đồ uống không đường | Đồ uống không đường (giả dược) | Bình thường |
Không đứa trẻ nào trong thí nghiệm uống đường. Nhưng những bà mẹ tin con vừa uống đường không chỉ chấm điểm con hiếu động hơn, mà còn có xu hướng theo sát con, nhắc nhở, phê bình con nhiều hơn trong lúc chơi. Nói cách khác, kỳ vọng không chỉ làm lệch cách người lớn nhìn, mà còn làm thay đổi cách người lớn đối xử với trẻ, từ đó có thể làm trẻ phản ứng khác đi.
Đây là hiệu ứng kỳ vọng, thứ mà mọi nghiên cứu nghiêm túc đều phải kiểm soát bằng thiết kế mù. Nó giải thích phần lớn vì sao cha mẹ tin chắc vào điều mà thí nghiệm không tìm thấy.
Vì sao sau tiệc trẻ vẫn "quậy" thật
Thí nghiệm không phủ nhận việc trẻ hay phấn khích sau tiệc. Nó chỉ chỉ ra rằng đường không phải nguyên nhân. Một bữa tiệc sinh nhật có đủ thứ làm trẻ hưng phấn: gặp nhiều bạn cùng tuổi, được chạy nhảy trong không gian lạ, có âm nhạc, bóng bay, quà, trò chơi thi đua, người lớn nới lỏng quy tắc. Thêm vào đó, tiệc thường kéo dài qua giờ ngủ trưa hoặc tối muộn, mà trẻ mệt và thiếu ngủ lại thường biểu hiện bằng cách hiếu động, cáu kỉnh hơn chứ không ngồi im.
Ngày lễ Tết, Trung thu cũng vậy: trẻ ăn nhiều bánh kẹo đúng vào lúc có nhiều hoạt động, nhiều người, nhiều kích thích. Đường và sự phấn khích xuất hiện cùng nhau, nên ta dễ quy cho đường. Nếu cho trẻ ăn cùng lượng bánh ngọt vào một buổi tối yên tĩnh ở nhà, nhiều phụ huynh sẽ ngạc nhiên vì con chẳng khác gì mọi ngày.
Còn ý "đường cho năng lượng nên trẻ nhiều năng lượng hơn" thì hiểu sai về cách cơ thể dùng năng lượng. Cơ thể điều chỉnh đường huyết khá chặt; năng lượng từ một miếng bánh không biến thành hành vi chạy nhảy theo kiểu tức thì. Mức độ hoạt động của trẻ chủ yếu do tính khí, môi trường, giấc ngủ và lứa tuổi quyết định.
Những lý do chính đáng để vẫn hạn chế đường cho trẻ
Gỡ bỏ ngộ nhận "tăng động" không có nghĩa là trẻ ăn đường thoải mái. Các tổ chức y tế vẫn khuyến nghị hạn chế đường tự do, vì những lý do đã có bằng chứng tốt:
- Sâu răng: vi khuẩn trong miệng lên men đường, tạo axit làm mòn men răng. Ăn vặt đồ ngọt nhiều lần trong ngày, ngậm kẹo, bú bình sữa có đường khi ngủ làm răng chịu axit liên tục. Sâu răng là bệnh mạn tính phổ biến ở trẻ em Việt Nam.
- Thừa cân, béo phì: đồ uống có đường (nước ngọt, trà sữa, nước ép đóng hộp có thêm đường) cung cấp nhiều năng lượng mà ít làm no, dễ dẫn đến ăn thừa. Thừa cân ở trẻ em đã tăng rõ ở các đô thị Việt Nam trong những năm gần đây.
- Lấn át bữa chính: trẻ no bánh kẹo thì ăn ít rau, đạm, ngũ cốc nguyên hạt, thiếu những chất cần cho tăng trưởng.
- Hình thành khẩu vị: thói quen ăn rất ngọt từ nhỏ có thể kéo dài tới tuổi trưởng thành.
- Khuyến nghị của Tổ chức Y tế Thế giới: năm 2015, WHO khuyến nghị đường tự do (đường thêm vào thực phẩm, cộng đường trong mật ong, siro, nước ép) chiếm dưới 10% tổng năng lượng ăn vào mỗi ngày, và giảm xuống dưới 5% sẽ có thêm lợi ích; áp dụng cho cả người lớn và trẻ em.
Vì thế lời khuyên thực tế vẫn là: bánh kẹo để dành cho dịp đặc biệt, ưu tiên nước lọc và sữa không đường, chải răng sau khi ăn ngọt. Chỉ cần đổi lý do: hạn chế đường vì răng và cân nặng của con, không phải vì sợ con "tăng động".
Giúp trẻ bớt quá đà sau tiệc và ngày lễ: làm gì thay vì đổ cho đường
Nếu thứ làm trẻ phấn khích là bối cảnh, thì cách điều chỉnh cũng nằm ở bối cảnh. Vài việc nhỏ phụ huynh và giáo viên mầm non hay áp dụng:
- Giữ giấc ngủ: sắp xếp tiệc không lấn vào giờ ngủ trưa của trẻ nhỏ, về nhà đúng giờ đi ngủ buổi tối. Trẻ thiếu ngủ thường hiếu động và cáu kỉnh hơn hẳn.
- Báo trước lịch trình: nói với trẻ trước khi đi: tiệc có những gì, chơi đến khi nào, khi nào về. Trẻ biết trước thì chuyển hoạt động dễ hơn, ít ăn vạ lúc phải ra về.
- Xen hoạt động tĩnh: sau trò chơi chạy nhảy, cho trẻ một hoạt động nhẹ như vẽ, xếp hình, kể chuyện để hạ nhịp.
- Có khoảng nghỉ: khi thấy trẻ quá phấn khích, đưa trẻ ra chỗ yên tĩnh vài phút, uống nước, nói chuyện nhỏ nhẹ, thay vì quát mắng trước đám đông.
- Bữa ăn đủ chất trước khi đi: trẻ đói đến tiệc dễ ăn quá nhiều bánh kẹo và mệt hơn; ăn bữa chính trước giúp trẻ ổn định và ăn ngọt vừa phải.
- Để ý cách mình nhìn trẻ: nhớ đến thí nghiệm về kỳ vọng. Nếu đã sẵn tin "con ăn kẹo là quậy", người lớn dễ thấy mọi hành vi bình thường thành vấn đề và nhắc nhở quá mức.
Những việc này không cần cấm hẳn đồ ngọt trong ngày vui. Trẻ có thể ăn một miếng bánh sinh nhật, và cha mẹ vẫn giữ được một buổi tối êm ả, chỉ cần quản lý giấc ngủ và nhịp hoạt động thay vì chỉ chăm chăm vào lượng đường.
Đường và tăng động giảm chú ý: đừng nhầm hai chuyện
Tăng động giảm chú ý (thường viết tắt ADHD) là một rối loạn phát triển thần kinh, được chẩn đoán dựa trên các tiêu chí lâm sàng và đánh giá của chuyên gia qua thời gian, ở nhiều bối cảnh khác nhau. Nghiên cứu cho thấy di truyền đóng vai trò lớn, cùng với một số yếu tố trong thai kỳ và lúc sinh. Không có bằng chứng đường gây ra rối loạn này. Một đứa trẻ hiếu động sau tiệc cũng không có nghĩa là trẻ mắc rối loạn.
Ngộ nhận về đường có thể gây hại theo cách gián tiếp: nếu cha mẹ tin con "chỉ hiếu động vì ăn ngọt", họ có thể bỏ qua những dấu hiệu kéo dài cần được đánh giá, như trẻ liên tục khó tập trung ở cả nhà lẫn trường, ảnh hưởng tới học tập và quan hệ bạn bè trong nhiều tháng. Ngược lại, có gia đình cắt sạch mọi đồ ngọt của con với hy vọng "chữa" hành vi, tạo căng thẳng bữa ăn mà không giải quyết được gì.
Về phẩm màu và chất bảo quản, chủ đề mà bác sĩ Feingold khởi xướng, bằng chứng phức tạp hơn đường: một số nghiên cứu ở châu Âu ghi nhận tác động nhỏ của hỗn hợp phẩm màu nhân tạo lên hành vi ở một số trẻ, nhưng mức độ và ý nghĩa vẫn còn được tranh luận. Nếu lo lắng về hành vi của con, cách đúng là trao đổi với bác sĩ nhi khoa hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em, không phải tự loại bỏ thực phẩm theo lời đồn.
Câu hỏi thường gặp
Đường có làm người lớn bồn chồn, mất tập trung không?
Các nghiên cứu trên người lớn cũng không cho thấy đường làm tăng hiếu động. Ngược lại, có phân tích gộp ghi nhận sau khi ăn đường người ta có thể thấy mệt hơn và kém tỉnh táo hơn một chút trong khoảng một giờ. Cảm giác bồn chồn sau khi uống trà sữa, cà phê thường đến từ caffeine.
Vậy có nên cho trẻ ăn kẹo thoải mái không?
Không nên. Đường không gây tăng động nhưng gây sâu răng, góp phần gây thừa cân và lấn át bữa ăn chính. Tổ chức Y tế Thế giới khuyến nghị đường tự do dưới 10% năng lượng mỗi ngày, tốt hơn là dưới 5%. Đồ ngọt nên dành cho dịp đặc biệt và chải răng sau khi ăn.
Thí nghiệm mù đôi là gì?
Là thí nghiệm mà cả người tham gia lẫn người đánh giá kết quả đều không biết ai nhận chất thật, ai nhận giả dược. Thiết kế này loại bỏ ảnh hưởng của kỳ vọng, thứ có thể làm lệch cả cảm nhận của người tham gia lẫn cách người đánh giá chấm điểm.
Nước ngọt có ga làm trẻ hiếu động không?
Phần đường trong nước ngọt không được chứng minh gây hiếu động, nhưng nhiều loại nước ngọt chứa caffeine, chất kích thích có thể gây bồn chồn, khó ngủ ở trẻ. Nên đọc thành phần và hạn chế nước ngọt, nước tăng lực, trà sữa cho trẻ vì cả đường lẫn caffeine.
Con hiếu động liên tục thì có nên đi khám không?
Nếu trẻ khó tập trung, bốc đồng, hiếu động quá mức kéo dài nhiều tháng, ở cả nhà lẫn trường, ảnh hưởng học tập và quan hệ bạn bè, nên trao đổi với bác sĩ nhi khoa hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em. Chỉ chuyên gia mới đánh giá được; không nên tự kết luận qua một vài biểu hiện.
Mật ong, nước ép trái cây có được tính là đường không?
Theo định nghĩa của Tổ chức Y tế Thế giới, đường trong mật ong, siro và nước ép trái cây được tính vào đường tự do, giống đường thêm vào thực phẩm. Đường nằm tự nhiên trong trái cây nguyên quả và sữa thì không tính. Trẻ dưới một tuổi không nên dùng mật ong vì nguy cơ ngộ độc.