Muỗi đốt người này nhiều hơn người kia chủ yếu vì mùi da khác nhau, cùng với lượng khí CO₂ thở ra và hơi nóng cơ thể. Muỗi tìm người theo nhiều lớp tín hiệu: từ xa nó lần theo CO₂, lại gần thì cảm nhận nhiệt và hơi ẩm, cuối cùng chọn chỗ đậu dựa trên hỗn hợp mùi trên da, thứ phần lớn do vi khuẩn sống trên da tạo ra và khác nhau rõ rệt giữa từng người.
Một nghiên cứu công bố năm 2022 trên tạp chí Cell của nhóm nghiên cứu tại Đại học Rockefeller (Mỹ) theo dõi nhiều tình nguyện viên trong nhiều năm, thấy những người "hút muỗi" nhất có lượng axit carboxylic trên da cao hơn hẳn, và sức hút đó ổn định qua thời gian. Còn những chuyện quen nghe như "máu ngọt", "nhóm máu O", "ăn tỏi đuổi muỗi" thì bằng chứng yếu hoặc không nhất quán. Bài này đi qua từng tín hiệu và tách điều đã rõ khỏi điều còn tranh cãi.
Chỉ muỗi cái đốt, và nó đốt để làm gì
Trước hết, chỉ muỗi cái hút máu. Muỗi đực và muỗi cái đều sống nhờ mật hoa, nhựa cây, nước ngọt từ trái cây. Muỗi cái cần thêm protein và sắt trong máu để nuôi trứng; sau một bữa máu, nó có thể đẻ một lứa hàng chục đến hàng trăm trứng tuỳ loài. Vì vậy mỗi lần bị đốt là một lần bạn vô tình góp phần cho thế hệ muỗi kế tiếp.
Vòi muỗi không phải một mũi kim đơn giản mà là một bó gồm nhiều bộ phận: có phần cưa da, phần tìm mạch máu, ống hút máu và ống bơm nước bọt. Nước bọt muỗi chứa chất chống đông máu và chất làm giãn mạch để máu chảy đều. Chính các protein lạ trong nước bọt khiến cơ thể phản ứng, gây sưng và ngứa sau đó.
Ở Việt Nam, ba nhóm muỗi quen thuộc là muỗi vằn (chi Aedes), muỗi đòn sóc (chi Anopheles) và muỗi nhà (chi Culex). Muỗi vằn truyền sốt xuất huyết, thường đốt ban ngày, nhiều nhất vào sáng sớm và chiều muộn. Muỗi Anopheles truyền sốt rét, hoạt động chủ yếu về đêm ở vùng rừng núi. Muỗi Culex có thể truyền viêm não Nhật Bản, đốt nhiều vào chập tối và ban đêm. Các loài khác nhau có thể "thích" mùi người khác nhau, nên ai bị muỗi nhà đốt nhiều chưa chắc bị muỗi vằn đốt nhiều.
Ba lớp tín hiệu muỗi dùng để tìm người
Muỗi không "nhìn thấy" bạn rồi bay tới như ta tưởng. Nó ghép nhiều tín hiệu theo khoảng cách:
| Khoảng cách | Tín hiệu | Điều gì làm tín hiệu mạnh hơn |
|---|---|---|
| Xa (cả chục mét) | Khí CO₂ trong hơi thở | Người to lớn, đang vận động, phụ nữ mang thai thở ra nhiều CO₂ hơn |
| Trung bình | Hình dạng, màu sắc tương phản | Sau khi ngửi thấy CO₂, một số loài muỗi chú ý nhiều hơn đến màu tối, đỏ, cam |
| Gần (dưới một mét) | Hơi nóng và hơi ẩm từ da | Cơ thể nóng, ra mồ hôi sau khi vận động, uống rượu bia |
| Sát da | Hỗn hợp mùi trên da | Lượng axit carboxylic, axit lactic, các chất do vi khuẩn da tạo ra |
CO₂ là tín hiệu "có sinh vật thở ở gần" nhưng ai cũng thở ra CO₂. Thứ quyết định giữa hai người ngồi cạnh nhau phần lớn nằm ở lớp cuối cùng: mùi da. Khi các nhà nghiên cứu làm mất khả năng cảm nhận một số nhóm mùi ở muỗi bằng kỹ thuật di truyền, muỗi vẫn tìm được người, cho thấy nó có nhiều đường dự phòng. Đó là lý do khó có một mẹo đơn lẻ nào làm bạn "tàng hình" hoàn toàn với muỗi.
Vì sao có người là "nam châm hút muỗi"
Mùi da do vi khuẩn tạo ra. Mồ hôi tươi gần như không mùi. Vi khuẩn sống trên da phân giải các chất trong mồ hôi và dầu da thành hàng trăm hợp chất bay hơi. Thành phần vi khuẩn khác nhau giữa người với người, nên "dấu vân tay mùi" cũng khác. Nghiên cứu năm 2022 nói trên cho thấy người có nhiều axit carboxylic trên da bị muỗi vằn chọn nhiều hơn rõ rệt, và thứ hạng đó gần như không đổi qua các lần thử cách nhau nhiều tháng.
Một phần do di truyền. Nghiên cứu trên các cặp song sinh ở Anh (công bố năm 2015) thấy cặp song sinh cùng trứng giống nhau về mức hấp dẫn muỗi hơn cặp song sinh khác trứng, gợi ý gen có ảnh hưởng, có thể qua mùi cơ thể. Gen cụ thể nào thì chưa rõ.
Mang thai. Một số nghiên cứu thực địa, trong đó có nghiên cứu ở Gambia về muỗi truyền sốt rét, ghi nhận phụ nữ mang thai bị muỗi tìm đến nhiều hơn, có thể do thở ra nhiều CO₂ hơn và thân nhiệt cao hơn.
Vận động, ra mồ hôi, cơ thể nóng. Sau khi chạy bộ, chơi thể thao, cơ thể nóng hơn, thở nhanh hơn, da có nhiều axit lactic và mồ hôi hơn, nên dễ bị đốt hơn lúc nghỉ.
Rượu bia: có dấu hiệu nhưng chưa chắc. Vài nghiên cứu nhỏ thấy người vừa uống bia hấp dẫn muỗi hơn, nhưng số người tham gia ít và cơ chế chưa rõ. Đây là điều nên coi là "có thể", chưa phải kết luận.
Nhóm máu O: bằng chứng không nhất quán. Một số nghiên cứu báo cáo muỗi thích người nhóm máu O, nghiên cứu khác không thấy khác biệt. Muỗi cũng không "nếm" được nhóm máu trước khi đốt, nên nếu có ảnh hưởng thì phải qua mùi da, điều chưa được chứng minh chắc chắn.
"Không bị đốt" hay chỉ là "không thấy ngứa"
Nhiều người tự tin mình không bao giờ bị muỗi đốt, nhưng thực tế có thể họ vẫn bị đốt mà không nổi mẩn rõ. Vết sưng ngứa là phản ứng của hệ miễn dịch với protein trong nước bọt muỗi. Mức phản ứng khác nhau rất nhiều: có người nổi cục to, đỏ, ngứa nhiều ngày; có người chỉ có chấm nhỏ biến mất sau vài giờ.
Phản ứng còn thay đổi theo thời gian tiếp xúc. Trẻ nhỏ, người mới chuyển đến vùng có loài muỗi lạ thường phản ứng mạnh hơn. Người sống lâu năm với cùng loài muỗi có thể dần giảm phản ứng, dù không phải ai cũng vậy. Hai người ngủ chung phòng sáng ra so vết đốt, người nhiều mẩn chưa chắc là người bị đốt nhiều hơn.
Điều này quan trọng vì nguy cơ bệnh không phụ thuộc vào việc có ngứa hay không. Một vết đốt của muỗi vằn mang virus sốt xuất huyết gây bệnh như nhau với người nổi mẩn và người không nổi mẩn. Vì thế người "không bao giờ thấy bị đốt" vẫn cần phòng muỗi như mọi người, nhất là trong mùa mưa và ở nơi có ca sốt xuất huyết.
Hiểu nhầm hay gặp về muỗi đốt
"Người bị muỗi đốt nhiều là do máu ngọt." Muỗi không nếm được máu trước khi đốt, và lượng đường trong máu người khoẻ mạnh dao động trong khoảng hẹp. Thứ muỗi cảm nhận được là CO₂, hơi nóng và mùi da. Câu "máu ngọt" là cách nói dân gian, không có cơ sở khoa học.
"Muỗi đốt xong thì chết, như ong." Không. Ong mật có ngòi có ngạnh, đốt người có thể bị kẹt và mất ngòi. Muỗi không có ngòi mà có vòi hút, rút ra bình thường sau khi no máu, rồi đi nghỉ để tiêu hoá và làm trứng. Một con muỗi cái có thể hút máu nhiều lần trong đời.
"Gãi cho vỡ vết muỗi đốt thì nhanh hết ngứa." Gãi làm giải phóng thêm chất gây ngứa tại chỗ, khiến vòng ngứa kéo dài, và tạo vết trầy dễ nhiễm khuẩn. Chườm mát, rửa sạch và để yên thường giúp hết nhanh hơn.
"Ai ở lâu trong vùng muỗi thì muỗi chán, không đốt nữa." Muỗi không "chán" ai. Điều thay đổi là phản ứng miễn dịch của người bị đốt, có thể yếu dần nên ít mẩn hơn. Muỗi vẫn đốt, và nguy cơ bệnh vẫn còn nguyên.
Cách phòng muỗi: cái nào có bằng chứng, cái nào chưa
Không cần thay đổi "mùi cơ thể", chỉ cần chặn muỗi tiếp cận và giảm nơi muỗi sinh sản:
| Cách | Đánh giá | Ghi chú |
|---|---|---|
| Ngủ màn, kể cả ban ngày với trẻ nhỏ | Hiệu quả rõ | Đặc biệt quan trọng với muỗi vằn đốt ban ngày |
| Kem, xịt chống muỗi có hoạt chất được cơ quan y tế công nhận (như DEET, picaridin, IR3535) | Hiệu quả rõ | Dùng theo hướng dẫn trên bao bì, lưu ý độ tuổi với trẻ em |
| Mặc quần áo dài, sáng màu khi ra vùng nhiều muỗi | Có cơ sở | Giảm vùng da hở và giảm tương phản màu |
| Úp, đổ, đậy kín các vật chứa nước đọng quanh nhà | Hiệu quả rõ | Muỗi vằn đẻ trứng trong lượng nước rất nhỏ: chậu cây, lốp xe, vỏ hộp |
| Lưới chắn cửa sổ, quạt | Có cơ sở | Muỗi bay yếu, gió quạt làm khó tiếp cận và phân tán CO₂ |
| Máy đuổi muỗi bằng sóng siêu âm | Không có bằng chứng | Nhiều thử nghiệm không thấy giảm vết đốt |
| Uống vitamin B1, ăn tỏi để đuổi muỗi | Không có bằng chứng | Các nghiên cứu có đối chứng không thấy tác dụng |
| Đèn bắt côn trùng bằng tia cực tím | Hạn chế với muỗi | Thu hút nhiều loại côn trùng khác hơn là muỗi |
Khi bị đốt, rửa sạch và chườm mát giúp đỡ ngứa; hạn chế gãi để tránh trầy xước nhiễm trùng. Nếu sau thời gian bị muỗi đốt mà sốt cao đột ngột, đau đầu, đau mỏi người, nhất là trong mùa sốt xuất huyết, hãy đi khám sớm và không tự ý dùng thuốc. Trẻ nhỏ sốt cao càng cần được khám kịp thời.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao muỗi hay vo ve bên tai lúc ngủ?
Đầu là nơi gần nguồn CO₂ từ hơi thở và tỏa nhiều hơi ấm, nên muỗi hay lượn quanh đó. Tiếng vo ve là tiếng đập cánh rất nhanh, hàng trăm lần mỗi giây. Chui khỏi chăn để thở ra mặt nên tai thường là nơi bạn nghe thấy muỗi đầu tiên.
Muỗi có truyền HIV không?
Không. Các nghiên cứu và cơ quan y tế đều kết luận muỗi không truyền HIV, vì virus không nhân lên được trong cơ thể muỗi và muỗi không bơm máu của người trước vào người sau. Muỗi chỉ truyền được những mầm bệnh có khả năng sống và phát triển bên trong nó, như virus sốt xuất huyết, ký sinh trùng sốt rét.
Tắm xong có bị muỗi đốt ít hơn không?
Tắm rửa làm giảm tạm thời mồ hôi và một phần mùi da, có thể giúp bớt hấp dẫn muỗi trong thời gian ngắn. Nhưng vi khuẩn da và mùi trở lại khá nhanh, còn CO₂ và hơi ấm thì vẫn vậy, nên tắm không thay được màn và kem chống muỗi.
Nước hoa, xà phòng thơm có làm muỗi đến nhiều hơn không?
Một số mùi hoa quả, mùi ngọt có thể thu hút một số loài muỗi, trong khi một số mùi khác lại làm muỗi tránh xa. Kết quả nghiên cứu thay đổi theo loài và theo sản phẩm, chưa có quy tắc chung. Nếu bạn để ý thấy bị đốt nhiều hơn khi dùng một loại nào đó, đổi thử là cách đơn giản.
Vì sao trẻ em hay bị muỗi đốt và nổi mẩn to?
Trẻ có thể bị đốt nhiều vì ngủ ngày, chơi ở nơi có muỗi, ít tự xua muỗi. Mẩn to thường do hệ miễn dịch của trẻ chưa quen với nước bọt muỗi nên phản ứng mạnh. Nếu vết đốt sưng lan rộng, chảy mủ hoặc trẻ sốt, nên đưa đi khám.
Muỗi sống được bao lâu và bay được bao xa?
Tuỳ loài và điều kiện, muỗi trưởng thành thường sống vài tuần. Muỗi vằn bay không xa, thường quanh quẩn trong phạm vi khoảng một vài trăm mét từ nơi sinh ra, nên diệt lăng quăng quanh nhà có tác dụng trực tiếp với chính gia đình bạn và hàng xóm.