"Tiếng hum" (the Hum) là tên gọi chung cho một tiếng rền trầm, đều, kéo dài mà một số ít người ở nhiều nơi trên thế giới nói rằng họ nghe thấy, thường về đêm và rõ nhất khi ở trong nhà, trong khi người ngồi ngay cạnh không nghe gì. Người nghe thường tả nó giống tiếng động cơ diesel chạy không tải ở xa, hoặc tiếng máy bơm trầm đục không dứt.
Có những vụ đã được tìm ra thủ phạm cụ thể, từ nhà máy thép đến một loài cá kêu ban đêm. Nhưng với nhiều trường hợp nổi tiếng như "Taos Hum" ở bang New Mexico (Mỹ), các cuộc điều tra không tìm được nguồn âm, và tới nay vẫn chưa có một lời giải chung. Phần dưới kể các vụ tiêu biểu, những gì đo đạc cho thấy, và vì sao có thể không phải mọi tiếng hum đều cùng một gốc.
Những vụ tiếng hum nổi tiếng
Bristol (Anh), thập niên 1970. Hàng trăm người dân thành phố Bristol phàn nàn về một tiếng rền trầm không rõ nguồn, đến mức báo chí đưa tin rộng rãi và cái tên "Bristol Hum" ra đời. Nhiều nguồn ồn công nghiệp và giao thông bị nghi ngờ, nhưng không có kết luận chắc chắn. Về sau, các thành phố khác ở Anh cũng có những đợt phàn nàn tương tự.
Taos (New Mexico, Mỹ), đầu thập niên 1990. Đây là vụ nổi tiếng nhất. Dưới sức ép của người dân, một nhóm nhà khoa học từ các trường đại học và phòng thí nghiệm quốc gia ở New Mexico đã khảo sát, đặt máy đo âm thanh và rung động. Kết quả: khoảng 2% số người được hỏi nói họ nghe thấy tiếng hum, nhưng máy móc không bắt được âm thanh nào khớp với lời mô tả. Thị trấn sa mạc này yên tĩnh, ít công nghiệp, nên giả thuyết nhà máy không giải thích được.
Windsor (Ontario, Canada), từ khoảng 2011. Người dân thành phố Windsor nghe tiếng rền làm rung cả cửa kính. Các nghiên cứu được chính phủ Canada tài trợ lần ra hướng nguồn âm là đảo Zug bên kia sông, phía thành phố Detroit (Mỹ), nơi có khu luyện thép lớn. Khi các lò cao ở đó ngừng hoạt động năm 2020, người dân báo tiếng hum gần như biến mất. Đây là một trong số ít vụ có lời giải khá thuyết phục.
Một vụ được giải bằng sinh học: cá cóc kêu ở Sausalito
Vụ tiếng hum có lời giải bất ngờ nhất xảy ra ở Sausalito, một thị trấn ven vịnh San Francisco, giữa thập niên 1980. Cư dân sống trên những ngôi nhà thuyền nghe thấy tiếng ù trầm vang lên mỗi đêm hè, mạnh đến mức thân thuyền rung theo. Người ta nghi đủ thứ, từ máy bơm, đường ống đến thiết bị quân sự dưới nước.
Cuối cùng, các nhà sinh vật biển chỉ ra thủ phạm là cá cóc mỏ trơn (plainfin midshipman), một loài cá nhỏ sống ở đáy. Vào mùa sinh sản, cá đực co rung cơ quanh bong bóng bơi rất nhanh, tạo ra tiếng ù trầm liên tục suốt nhiều giờ để gọi bạn tình. Khi hàng nghìn con cùng "hát" dưới gầm thuyền, thân thuyền bằng gỗ hoặc kim loại trở thành một cái loa khuếch đại.
Bài học từ Sausalito là: một âm thanh nghe có vẻ máy móc, đều đặn và bí ẩn hoàn toàn có thể đến từ thiên nhiên. Nó cũng cho thấy giá trị của việc hỏi đúng chuyên gia. Những người làm âm học công nghiệp tìm mãi không ra, cho tới khi có người làm sinh học biển nghe thử.
Các giả thuyết cho những vụ chưa có lời giải
Tiếng ồn tần số thấp từ máy móc ở xa. Máy nén khí, quạt thông gió công nghiệp, trạm bơm, đường ống dẫn khí, động cơ tàu thuyền đều phát âm tần số thấp. Âm trầm đi rất xa, xuyên tường tốt hơn âm cao, và có thể cộng hưởng trong phòng kín nên trong nhà nghe rõ hơn ngoài trời. Đây là lời giải cho một phần các vụ, như ở Windsor.
Âm do chính tai phát ra. Tai trong của nhiều người khoẻ mạnh tự phát ra âm thanh rất nhỏ gọi là phát xạ âm ốc tai tự phát, đo được bằng micro đặt trong ống tai. Một số nhà nghiên cứu đề xuất rằng ở vài người, âm này hoặc hoạt động bất thường của hệ thính giác có thể được não "nghe" thành tiếng hum, giải thích vì sao người bên cạnh không nghe được. Giả thuyết này chưa được chứng minh cho các vụ hum.
Ù tai tần số thấp. Ù tai thường được tả là tiếng rít, tiếng ve cao, nhưng cũng có dạng tiếng rền trầm. Người bị ù tai kiểu này dễ nghĩ âm thanh đến từ bên ngoài, nhất là khi nó rõ hơn lúc đêm yên tĩnh. Đây có thể là lời giải cho một phần người nghe hum, và là lý do người nghe hum dai dẳng nên đi khám tai.
Độ nhạy khác nhau giữa người với người. Ngưỡng nghe âm tần số thấp của mỗi người khác nhau khá nhiều. Một âm thật, rất trầm và yếu, có thể ở trên ngưỡng nghe của vài người và dưới ngưỡng của đa số. Khi một người đã để ý tới nó, sự chú ý và lo lắng khiến âm càng khó bỏ qua.
Phân biệt tiếng hum với những thứ hay bị nhầm
Khi ai đó nói "nghe tiếng rền", có vài khả năng cần loại trừ trước khi nghĩ tới một bí ẩn:
| Khả năng | Dấu hiệu gợi ý | Cách thử |
|---|---|---|
| Thiết bị trong nhà hoặc nhà hàng xóm | Tiếng thay đổi theo giờ, ngày làm việc, mùa nóng | Ngắt cầu dao nhà mình, hỏi nhà bên, nghe ở nhiều phòng |
| Nguồn công nghiệp, giao thông ở xa | Nhiều người trong vùng cùng nghe, rõ hơn khi gió thổi từ một hướng | Ghi nhật ký giờ nghe, hướng gió, so với lịch hoạt động nhà máy |
| Ù tai tần số thấp | Chỉ một mình nghe, nghe ở mọi nơi kể cả khi đi xa | Đi tới nơi khác hẳn vài chục km xem tiếng còn không, khám tai |
| Rung động truyền qua kết cấu nhà | Cảm thấy rõ khi nằm, áp tai vào tường hoặc gối | Đổi chỗ ngủ, kê giường cách tường, nghe ở tầng khác |
Lưu ý: micro điện thoại thường thu âm tần số rất thấp kém, nên một bản ghi âm "không có gì" chưa chắc là không có âm. Các vụ điều tra nghiêm túc dùng micro đo âm chuyên dụng và máy đo rung đặt trong nhà người nghe.
Đừng nhầm với "tiếng ngân của Trái Đất"
Tìm hiểu về tiếng hum, bạn có thể gặp thông tin "Trái Đất phát ra tiếng ngân liên tục". Điều này có thật nhưng là chuyện khác hẳn. Năm 1998, các nhà địa chấn học Nhật Bản phát hiện hành tinh của chúng ta rung nhẹ liên tục ngay cả khi không có động đất, và sau đó các nghiên cứu cho thấy nguồn chủ yếu là sóng biển dồn ép lên đáy đại dương ở thềm lục địa.
Rung động này có chu kỳ hàng trăm giây, tức tần số chỉ vài phần nghìn hertz, thấp hơn ngưỡng nghe của tai người hàng nghìn lần. Chỉ máy đo địa chấn cực nhạy mới bắt được. Nó không thể là thứ người ta nghe thấy lúc nửa đêm, và cũng không gây hại gì. Nhiều bài viết trên mạng gộp hai chuyện làm một, khiến người đọc nghĩ khoa học "đã tìm ra tiếng hum", trong khi thực tế không phải vậy.
Tương tự, những đoạn video "âm thanh lạ trên bầu trời" lan truyền vài năm một lần thường là âm thanh công trường, tàu hoả, máy bay vọng xa, hoặc đã bị dựng. Chúng khác với tiếng hum ở chỗ ai cũng nghe được, trong khi điều làm tiếng hum khó hiểu chính là chỉ vài phần trăm người nghe thấy.
Nếu bạn nghe thấy tiếng hum
Với người nghe, tiếng hum không phải chuyện vui: nhiều người mất ngủ, căng thẳng, và khó chịu vì người xung quanh không tin. Điều đầu tiên nên làm là ghi nhật ký: giờ bắt đầu, giờ dứt, ở phòng nào rõ nhất, có thay đổi khi ngắt điện cả nhà không, có nghe ở nơi khác không. Những ghi chép này giúp phân biệt nguồn ngoài với cảm nhận bên trong.
Nếu tiếng chỉ có ở một nơi và vài người trong vùng cùng nghe, khả năng cao là có nguồn ồn thật. Có thể phản ánh với chính quyền địa phương hoặc cơ quan quản lý môi trường để được đo tiếng ồn. Nếu đi đâu cũng nghe, nghe cả ở nơi xa nhà, hoặc tiếng ảnh hưởng tới giấc ngủ kéo dài, nên đến bác sĩ tai mũi họng để kiểm tra thính lực và ù tai. Bài này chỉ cung cấp thông tin chung, không thay cho việc thăm khám.
Ngủ với tiếng nền đều như quạt, máy lọc không khí, tiếng mưa từ loa nhỏ là cách nhiều người dùng để át tiếng hum. Cách này không giải quyết nguyên nhân nhưng giúp ngủ được trong lúc chờ tìm hiểu thêm.
Vì sao điều tra một tiếng hum lại khó đến vậy
Nghe thì đơn giản: mang máy đo đến, bật lên, xem có âm hay không. Thực tế khó hơn nhiều. Âm thanh tần số rất thấp có bước sóng dài hàng mét đến hàng chục mét, nên trong một căn phòng, nó tạo ra những điểm to và điểm gần như im lặng xen kẽ nhau do sóng dội qua lại giữa các bức tường. Người nghe nằm đúng chỗ âm dồn lại thì thấy rõ, máy đo đặt lệch một mét có thể không bắt được gì.
Âm trầm còn dễ bị lẫn với rung động của chính ngôi nhà: tủ lạnh, máy bơm nước, quạt hút, dòng xe tải chạy qua xa xa đều tạo ra những tiếng rền na ná nhau. Muốn tìm nguồn phải đo cùng lúc ở nhiều điểm, nhiều giờ, so với lời người nghe ghi lại, việc tốn công và tốn tiền hơn nhiều so với một cuộc đo tiếng ồn thông thường.
Cuối cùng là yếu tố con người. Chỉ người nghe mới biết lúc nào tiếng hum xuất hiện, nên điều tra phụ thuộc vào sự hợp tác của họ. Nhiều người đã mệt mỏi vì không được tin, cũng có người dần nghe thấy tiếng hum ở khắp nơi vì quá tập trung vào nó. Các nhà nghiên cứu nghiêm túc vì thế thường kết hợp đo đạc âm học với kiểm tra thính lực của người nghe, thay vì chỉ làm một trong hai.
Câu hỏi thường gặp
Tiếng hum có gây hại cho sức khoẻ không?
Bản thân âm thanh tần số thấp ở mức yếu không gây tổn thương tai, nhưng việc nghe nó kéo dài có thể làm mất ngủ, căng thẳng và ảnh hưởng chất lượng sống. Tiếng ồn tần số thấp mạnh từ công nghiệp thì có quy định giới hạn ở nhiều nước. Nếu khó ngủ kéo dài, nên gặp bác sĩ.
Vì sao tiếng hum thường nghe rõ vào ban đêm?
Ban đêm tiếng ồn nền của giao thông, sinh hoạt giảm, nên âm trầm yếu dễ nổi lên. Không khí về đêm cũng có thể phân tầng nhiệt khiến âm thanh đi xa hơn. Ngoài ra, khi nằm, đầu áp vào gối và giường, rung động truyền qua kết cấu nhà dễ cảm nhận hơn lúc đứng.
Có phải chỉ người lớn tuổi mới nghe tiếng hum?
Các khảo sát cho thấy người nghe thường ở tuổi trung niên trở lên, nhưng không phải tất cả. Điều này phù hợp với giả thuyết liên quan đến thính giác, vì thính lực thay đổi theo tuổi, nhưng chưa đủ để kết luận. Người trẻ có thính giác nhạy với âm trầm cũng có thể nghe thấy nguồn ồn thật.
Ở Việt Nam có hiện tượng tiếng hum không?
Chưa thấy một vụ tiếng hum nào ở Việt Nam được nghiên cứu khoa học công bố. Tuy vậy, phàn nàn về tiếng ồn tần số thấp từ máy phát điện, trạm biến áp, quạt hút công nghiệp, quán karaoke vọng xa ở đô thị không hiếm, và đó thường là nguồn ồn có thật, đo được.
Có thể dùng điện thoại để đo tiếng hum không?
Điện thoại thường có bộ lọc cắt bớt âm rất trầm để thu giọng nói rõ hơn, nên ứng dụng đo tiếng ồn trên điện thoại hay đánh giá thấp âm dưới khoảng 50 hertz. Bản ghi không thấy gì chưa chứng minh được là không có âm. Muốn đo chắc cần micro và thiết bị đo chuyên dụng.