Cá mập Greenland là loài động vật có xương sống sống lâu nhất được biết hiện nay: một nghiên cứu công bố năm 2016 trên tạp chí Science ước tính chúng sống ít nhất 272 năm, và con lớn nhất trong mẫu nghiên cứu có thể đã khoảng 392 tuổi, với sai số cộng trừ 120 năm. Nghĩa là có những con cá mập đang bơi ở Bắc Đại Tây Dương hôm nay có thể đã ra đời từ thời nhà Lê trung hưng ở Việt Nam.
Con số này không đến từ việc đếm vòng trên xương như nhiều loài cá khác, vì cá mập Greenland gần như không có phần cứng nào để đếm. Các nhà khoa học đã nghĩ ra một cách khéo léo: đọc tuổi trong nhân thấu kính mắt, kết hợp với dấu vết của các vụ thử bom hạt nhân thế kỷ 20. Phần dưới giải thích cách làm, những điều còn chưa chắc, và vì sao loài cá này lại sống chậm đến vậy.
Một con cá mập chậm chạp ở vùng nước lạnh
Cá mập Greenland (tên khoa học Somniosus microcephalus) sống ở vùng nước lạnh của Bắc Đại Tây Dương và Bắc Băng Dương, quanh Greenland, Iceland, Na Uy, Canada. Nhiệt độ nước nơi chúng sống thường chỉ quanh mức 0 đến vài độ C. Chúng thường dài khoảng 4 đến 5 mét, thuộc nhóm cá mập lớn nhất thế giới, nặng hàng trăm ký.
Điều nổi bật là sự chậm chạp. Các thiết bị gắn trên cá cho thấy tốc độ bơi trung bình của chúng chỉ khoảng hơn một kilômét mỗi giờ, chậm hơn người đi bộ thong thả, và có lúc nhanh hơn chút ít khi cần. Các nhà nghiên cứu từng nhận xét đây là loài cá có tốc độ bơi tương đối với kích thước cơ thể chậm nhất được đo. Chậm như vậy nhưng trong dạ dày chúng người ta vẫn tìm thấy hải cẩu, cá lớn, và cả xác động vật trên cạn rơi xuống nước. Giả thuyết phổ biến là chúng ăn xác chết nhiều, và có thể rình bắt hải cẩu đang ngủ trong nước.
Nhiều con cá mập Greenland mang trên mắt một loài giáp xác ký sinh nhỏ bám vào giác mạc, làm tổn thương thị lực. Tuy vậy, ở vùng nước sâu tối, chúng dựa chủ yếu vào khứu giác để tìm mồi, nên việc mắt kém có lẽ không ảnh hưởng nhiều tới việc sống còn.
Đo tuổi bằng thấu kính mắt: các bước của nghiên cứu năm 2016
Nhóm nghiên cứu do nhà sinh học biển Julius Nielsen (Đan Mạch) dẫn đầu đã phân tích 28 con cá mập cái bị mắc lưới đánh cá. Cách làm như sau:
- Chọn đúng phần cần đo. Phần lõi trong cùng của thấu kính mắt được tạo thành từ những protein hình thành khi cá còn là phôi, và gần như không thay mới suốt đời. Nó giống một chiếc "hộp thời gian" lưu lại chất liệu từ lúc cá ra đời.
- Đo carbon phóng xạ. Carbon 14 phân rã chậm theo thời gian đã biết. Đo lượng carbon 14 trong lõi thấu kính cho phép ước tính thời điểm các protein này hình thành.
- Dùng dấu mốc bom hạt nhân. Các vụ thử bom hạt nhân trên không những năm 1950 và 1960 làm lượng carbon 14 trong khí quyển và đại dương tăng vọt. Hai con cá nhỏ nhất trong mẫu có dấu hiệu của đỉnh carbon này, nghĩa là chúng sinh ra sau thập niên 1960. Đây là mốc giúp hiệu chỉnh phép tính.
- Lập đường tăng trưởng. Kết hợp tuổi đo được và chiều dài cơ thể của từng con, nhóm nghiên cứu ước tính tốc độ lớn và suy ra tuổi của những con lớn hơn.
- Kết quả. Con dài nhất, 502 cm, được ước tính khoảng 392 tuổi, khoảng tin cậy từ 272 đến 512 năm. Từ đó, nhóm kết luận tuổi thọ của loài ít nhất là 272 năm.
Khoảng sai số rất rộng là điều cần nhớ khi đọc những tít báo kiểu "cá mập 512 tuổi". Con số 512 là cận trên của khoảng ước tính, không phải tuổi đã đo được. Con số đáng tin nhất để trích dẫn là "ít nhất khoảng 272 năm".
Lớn chậm một centimét mỗi năm, 150 tuổi mới trưởng thành
Các nghiên cứu theo dõi cá mập Greenland được đánh dấu cho thấy chúng lớn cực chậm, chỉ vào khoảng dưới một centimét mỗi năm. Một con cá mập được đánh dấu ở Greenland năm 1936 và bắt lại năm 1952 chỉ dài thêm khoảng tám centimét sau 16 năm. Những ghi nhận như thế đã khiến các nhà khoa học nghi ngờ từ lâu rằng loài này sống rất lâu, trước khi có phương pháp đo bằng thấu kính mắt.
Theo ước tính năm 2016, cá mập cái phải dài khoảng 4 mét mới trưởng thành sinh dục, tương ứng với độ tuổi khoảng 150 năm, sai số vài chục năm. Nói cách khác, một con cá mập Greenland cái có thể phải chờ một thế kỷ rưỡi mới sinh được lứa con đầu tiên.
Điều này có hệ quả lớn với bảo tồn. Một loài sinh sản muộn như vậy phục hồi cực kỳ chậm nếu bị đánh bắt quá mức. Trong thế kỷ 20, cá mập Greenland từng bị săn bắt hàng loạt để lấy dầu gan làm dầu thắp và dầu máy; ngày nay mối đe doạ chính là bị mắc lưới ngoài ý muốn trong các nghề cá khác. Các tổ chức bảo tồn đã nâng mức cảnh báo đối với loài này trong những năm gần đây.
Vì sao chúng sống lâu: các giả thuyết
Nước lạnh làm chậm mọi thứ. Ở động vật biến nhiệt như cá, nhiệt độ cơ thể bằng nhiệt độ nước. Nước gần 0 độ C khiến các phản ứng hoá học trong cơ thể diễn ra chậm, trao đổi chất thấp, tế bào bị hao mòn ít hơn theo thời gian. Đây là giải thích được chấp nhận rộng rãi nhất, nhưng chưa đủ, vì nhiều loài cá nước lạnh khác không sống lâu như vậy.
Kích thước lớn và lối sống chậm. Trong giới động vật, loài to và sinh sản muộn thường sống lâu hơn. Cá mập Greenland là ví dụ cực đoan của chiến lược "sống chậm": lớn chậm, trưởng thành muộn, ít đẻ.
Ít kẻ thù tự nhiên. Khi trưởng thành, cá mập Greenland gần như không có kẻ săn mồi ngoài con người. Theo lý thuyết tiến hoá về lão hoá, loài ít bị chết vì nguyên nhân bên ngoài có xu hướng tiến hoá cơ chế duy trì cơ thể tốt hơn.
Bộ gen đang được giải mã. Các nhóm nghiên cứu gần đây đã công bố những phân tích đầu tiên về bộ gen cá mập Greenland, tìm kiếm các gen liên quan tới sửa chữa ADN và chống ung thư. Đây là hướng mới, kết quả còn đang được thảo luận và kiểm chứng.
Thịt độc khi tươi và món hákarl của Iceland
Thịt cá mập Greenland tươi chứa nhiều hợp chất trimethylamine N-oxide và urê, giúp cơ thể cá giữ cân bằng nước và giữ ổn định protein trong nước lạnh, áp suất cao. Khi người hay động vật ăn thịt tươi, hệ tiêu hoá biến trimethylamine N-oxide thành trimethylamine, chất có thể gây buồn nôn, chóng mặt, triệu chứng giống say rượu. Những câu chuyện về chó kéo xe ở Greenland bị "say cá mập" sau khi ăn thịt loài này được kể khá nhiều.
Người Iceland từ lâu đã có cách xử lý: thịt được để lên men trong vài tuần, ép cho chảy bớt nước, rồi treo phơi khô vài tháng. Món ăn có tên hákarl, nổi tiếng với mùi amoniac rất nặng, thường được ăn từng miếng nhỏ trong các dịp lễ truyền thống. Đầu bếp nổi tiếng người Mỹ Anthony Bourdain từng mô tả đây là một trong những món khó ăn nhất mà ông từng thử.
Câu chuyện này cho thấy một điều thú vị: chính những hợp chất giúp cá mập sống được trong nước lạnh, áp suất cao cũng là thứ khiến thịt chúng độc khi ăn tươi. Một đặc điểm thích nghi với môi trường lại vô tình trở thành lớp bảo vệ trước một số loài ăn thịt.
Những điều về cá mập Greenland vẫn còn là ẩn số
Dù nổi tiếng, cá mập Greenland vẫn là một trong những loài cá mập lớn ít được hiểu nhất. Chưa ai quan sát được chúng giao phối hay sinh con ngoài tự nhiên. Các nhà khoa học biết chúng đẻ con thay vì đẻ trứng ra ngoài, trứng nở bên trong cơ thể mẹ, nhưng không biết chúng sinh ở đâu, mỗi lứa bao nhiêu con, cách nhau bao lâu. Chỉ có rất ít ghi nhận từ những con cá cái mang thai bị bắt.
Cũng chưa ai biết có bao nhiêu cá mập Greenland trong đại dương. Chúng sống sâu, có khi xuống tới hàng nghìn mét, trong vùng nước lạnh và tối, nên các cuộc khảo sát rất tốn kém. Cách chúng săn được những con mồi nhanh nhẹn như hải cẩu với tốc độ bơi chậm như vậy cũng vẫn là giả thuyết.
Con số tuổi thọ cũng cần thêm kiểm chứng. Nghiên cứu năm 2016 chỉ dựa trên 28 cá thể, và phương pháp có sai số lớn. Các nhà khoa học đang thử những cách đo khác để thu hẹp khoảng ước tính. Vì thế, cách đọc đúng tin về loài này là: chúng chắc chắn sống rất lâu, hàng thế kỷ, còn con số chính xác vẫn đang được làm rõ.
So sánh tuổi thọ: cá mập Greenland đứng ở đâu
Để thấy rõ cá mập Greenland đặc biệt thế nào, hãy đặt chúng cạnh những động vật nổi tiếng sống lâu khác. Các con số dưới đây là những ghi nhận hoặc ước tính được công bố, có mức độ chắc chắn khác nhau:
| Động vật | Tuổi thọ ghi nhận hoặc ước tính | Mức độ chắc chắn |
|---|---|---|
| Cá mập Greenland | Ít nhất khoảng 272 năm, có thể gần 400 | Ước tính bằng carbon phóng xạ, sai số lớn |
| Cá voi đầu cong (cá voi Bắc Cực) | Khoảng 200 năm | Ước tính qua axit amin trong mắt và mũi lao cổ tìm thấy trong cơ thể |
| Rùa khổng lồ Jonathan ở đảo Saint Helena | Khoảng 190 tuổi (tính tới 2025) | Dựa trên ảnh chụp và hồ sơ lịch sử |
| Con nghêu biển Ming | 507 năm | Đếm vòng trên vỏ, khá chắc chắn |
| Người cao tuổi nhất được xác minh | 122 năm (Jeanne Calment, Pháp) | Hồ sơ giấy tờ được kiểm tra |
Con nghêu biển ở Iceland được đặt tên là Ming vì sinh ra vào thời nhà Minh ở Trung Quốc, sống tới 507 năm, nhưng đó là động vật không xương sống. Trong nhóm động vật có xương sống, cá mập Greenland hiện giữ vị trí đứng đầu, dù khoảng sai số còn rộng.
Câu hỏi thường gặp
Cá mập Greenland có tấn công người không?
Gần như không có ghi nhận đáng tin nào về việc cá mập Greenland tấn công người. Chúng sống ở vùng nước rất lạnh và sâu, nơi ít người bơi lặn, bơi rất chậm và thường tỏ ra thờ ơ với thợ lặn. Dù vậy, như mọi động vật hoang dã lớn, không nên chủ động lại gần.
Vì sao không đếm vòng tuổi như các loài cá khác?
Nhiều loài cá được xác định tuổi qua vòng tăng trưởng trên xương tai (sỏi tai) hoặc vảy. Cá mập có bộ xương bằng sụn và cá mập Greenland lại không có các gai vây cứng như một số loài cá mập khác, nên không có cấu trúc nào ghi lại vòng năm rõ ràng.
Con cá mập 400 tuổi có còn sống không?
Các con cá trong nghiên cứu năm 2016 đều là cá đã chết do mắc lưới, nên không có con cá cụ thể nào được biết là đang sống ở tuổi đó. Nhưng vì cùng loài, rất có thể có những cá thể cùng độ tuổi vẫn đang bơi ở Bắc Đại Tây Dương.
Có ăn được cá mập Greenland không?
Thịt tươi gây ngộ độc nhẹ đến vừa vì hợp chất trimethylamine N-oxide. Chỉ sau khi lên men và phơi khô kỹ như món hákarl của Iceland thì mới ăn được. Ngày nay nhiều nhà bảo tồn khuyến khích hạn chế đánh bắt vì loài này phục hồi rất chậm.
Phương pháp đo bằng thấu kính mắt có dùng cho loài khác được không?
Có. Kỹ thuật phân tích nhân thấu kính mắt đã được áp dụng để ước tính tuổi ở một số loài cá voi và cá khác. Ở người, phương pháp tương tự với carbon từ thử bom hạt nhân từng được dùng để ước tính tuổi tế bào và hỗ trợ xác định tuổi trong pháp y.
Cá mập Greenland có sống ở Việt Nam không?
Không. Chúng là loài nước lạnh, sống ở Bắc Đại Tây Dương và Bắc Băng Dương. Biển Đông quá ấm đối với chúng. Một số loài cá mập họ hàng gần trong cùng họ có sống ở vùng nước sâu, lạnh của các đại dương khác.